ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ, ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଓ ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କଥା
ଶିକ୍ଷାଦାନ ଏକ କଳା ଓ ବିଜ୍ଞାନ। ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଶିକ୍ଷାବିତମାନେ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ କିପରି ଭଲ
ଭାବେ ଶିଖାଇବା ଯାଏ ସେ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଆସିଛନ୍ତି। ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରାର ଫଳସ୍ୱରୂପ ତିନୋଟି
ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ ପଦ୍ଧତି ବିକଶିତ ହୋଇଛି: ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ, ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଓ
ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ୍ଧତିର ନିଜସ୍ୱ ବିଶେଷତ୍ୱ, ସୁବିଧା ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା ଅଛି।
ଜଣେ ଭଲ ଶିକ୍ଷକ ହେବା ପାଇଁ ଆମକୁ ଏହି ତିନୋଟି ପଦ୍ଧତି ବୁଝିବା ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ସଠିକ୍
ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି (Teacher-Centred Approach)
ସଂଜ୍ଞା ଓ ବିଶେଷତ୍ୱ
ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତିରେ ଶିକ୍ଷକ ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ରେଣୀକକ୍ଷର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ। ଏହି
ପଦ୍ଧତିରେ ଶିକ୍ଷକ ଜ୍ଞାନର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଓ ଶିଶୁମାନେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ
ଗ୍ରହଣକାରୀ ଭାବେ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହା ପାରମ୍ପରିକ ଶିକ୍ଷାଦାନ ପଦ୍ଧତି ଭାବେ ପରିଚିତ।
ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତ୍ୱ:
- ଶିକ୍ଷକ ସବୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ
କରନ୍ତି
- ଏକପାଖିଆ ଯୋଗାଯୋଗ
(ଶିକ୍ଷକଙ୍କଠାରୁ ଶିଶୁଙ୍କ ପାଖକୁ)
- ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ
ଅନୁସରଣ
- ଶିଶୁମାନଙ୍କର ସୀମିତ
ଅଂଶଗ୍ରହଣ
ଉଦାହରଣ: ଗଣିତ କ୍ଲାସରେ ଶିକ୍ଷକ
ବ୍ଲାକବୋର୍ଡରେ ଯୋଗ କରିବାର ନିୟମ ଲେଖନ୍ତି। ସେ ବୁଝାନ୍ତି ଯେ 2+3=5। ଶିଶୁମାନେ ଚୁପ୍ ବସି ଶୁଣନ୍ତି
ଓ ନୋଟବୁକରେ ଲେଖନ୍ତି। ପରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଘରେ 10ଟି ଯୋଗ କରିବାକୁ ଦିଆଯାଏ।
ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି
ଏହି ପଦ୍ଧତି ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଚାଲିଆସୁଛି। ଗୁରୁକୁଳ ପରମ୍ପରାରେ ଗୁରୁ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ
କରୁଥିଲେ ଓ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ। ଶିଳ୍ପ ବିପ୍ଳବ ପରେ ଏହି ପଦ୍ଧତି ଅଧିକ ଲୋକପ୍ରିୟ
ହେଲା କାରଣ ଏହା ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଏକାଠି ଶିଖାଇବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଥିଲା।
ସୁବିଧା
1. ସମୟ ସାଶ୍ରୟୀ: ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଏକାଠି
ଶିଖାଇବା ସମ୍ଭବ।
2. ସଂଗଠିତ ଓ ସଂରଚିତ: ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା
ସହଜ।
3. ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ଶ୍ରେଣୀକକ୍ଷ ପରିଚାଳନା ସହଜ।
4. ମୂଳଭୂତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ: ତଥ୍ୟ ଓ ମୌଳିକ ଧାରଣା
ପ୍ରଦାନରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ।
ଉଦାହରଣ: ଇତିହାସ କ୍ଲାସରେ ଶିକ୍ଷକ ମୁଗଲ
ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ନାମ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଶାସନକାଳ ଶିଖାନ୍ତି। 40 ଜଣ ଶିଶୁ ଏକାଠି ଏହି ତଥ୍ୟ
ଶିଖନ୍ତି।
ସୀମାବଦ୍ଧତା
1. ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଶିକ୍ଷଣ: ଶିଶୁମାନେ କେବଳ ଶୁଣନ୍ତି, ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି
ନାହିଁ।
2. ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଅବହେଳା: ସମସ୍ତ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଏକା
ପଦ୍ଧତିରେ ଶିଖାଯାଏ।
3. ସୃଜନଶୀଳତାର ଅଭାବ: ଶିଶୁମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ
ଚିନ୍ତାଧାରା ବିକଶିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
4. ବିରକ୍ତି: ଏକପାଖିଆ ଶିକ୍ଷାଦାନରେ
ଶିଶୁମାନେ ବିରକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ: ବିଜ୍ଞାନ କ୍ଲାସରେ ଶିକ୍ଷକ
କେବଳ ପୁସ୍ତକରୁ ପଢ଼ି ଶୁଣାନ୍ତି ଯେ "ଜଳ 100 ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସରେ ଫୁଟେ।" ଶିଶୁମାନେ ଏହା ମୁଖସ୍ଥ କରନ୍ତି କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ
ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ କିମ୍ବା ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି (Learner-Centred Approach)
ସଂଜ୍ଞା ଓ ବିଶେଷତ୍ୱ
ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତିରେ ଶିଶୁ ହେଉଛି ଶିକ୍ଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ।
ଏହି ପଦ୍ଧତିରେ ଶିଶୁର ଆବଶ୍ୟକତା, ଆଗ୍ରହ, ଅଭିଜ୍ଞତା ଓ ଶିକ୍ଷଣ ଶୈଳୀକୁ
ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। ଶିକ୍ଷକ ଏକ ସୁବିଧାପ୍ରଦାତା (Facilitator) ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତ୍ୱ:
- ଶିଶୁ ସକ୍ରିୟ
ଅଂଶଗ୍ରହଣକାରୀ
- ଦ୍ୱିପାଖିଆ ଯୋଗାଯୋଗ
- ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ
ସମ୍ମାନ
- ଶିଶୁର ଆଗ୍ରହ ଓ
ଆବଶ୍ୟକତା ଆଧାରିତ ଶିକ୍ଷା
- ସ୍ୱାଧୀନ ଚିନ୍ତାଧାରା
ବିକାଶ
ଉଦାହରଣ: ଗଣିତ କ୍ଲାସରେ ଶିକ୍ଷକ
ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି "ତୁମେ ଦୋକାନରୁ 2ଟି ଆମ୍ବ ଓ 3ଟି କମଳା କିଣିଲ। ମୋଟ କେତୋଟି
ଫଳ ହେଲା?" ଶିଶୁମାନେ ନିଜ ଅଙ୍ଗୁଳି
ବ୍ୟବହାର କରି, ଖେଳନା ଫଳ ଗଣି କିମ୍ବା ଚିତ୍ର
ଆଙ୍କି ଉତ୍ତର ଖୋଜନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଶୁ ନିଜର ପଦ୍ଧତିରେ ସମାଧାନ କରେ।
ମହତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷାବିତମାନଙ୍କ ଅବଦାନ
୧. ଜନ୍ ଡିଉଇ (John
Dewey, 1859-1952)
ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ: ପ୍ରଗତିଶୀଳ ଶିକ୍ଷା (Progressive Education)
ଡିଉଇ କହିଥିଲେ ଯେ ଶିକ୍ଷା ଜୀବନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନୁହେଁ, ବରଂ ଜୀବନ ନିଜେ। ସେ
ଶିଶୁକେନ୍ଦ୍ରିକ ଶିକ୍ଷାର ପିତା ଭାବେ ପରିଚିତ।
ମୁଖ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ:
- "Learning by Doing" (କରି ଶିଖିବା)
- ଶିଶୁର ଅଭିଜ୍ଞତା ଆଧାରିତ
ଶିକ୍ଷା
- ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ
ଶ୍ରେଣୀକକ୍ଷ
- ସମସ୍ୟା ସମାଧାନ ଆଧାରିତ
ଶିକ୍ଷା
ଶିକ୍ଷାଗତ ପ୍ରଭାବ: ଡିଉଇଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ଯୋଗୁଁ
ପାରମ୍ପରିକ "ଶିକ୍ଷକ କହେ, ଶିଶୁ ଶୁଣେ" ପଦ୍ଧତିରୁ "ଶିଶୁ କରେ, ଶିଶୁ ଶିଖେ" ପଦ୍ଧତିକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲା।
ଉଦାହରଣ: ବିଜ୍ଞାନ କ୍ଲାସରେ
"ଉଦ୍ଭିଦ କିପରି ବଢ଼େ" ଶିଖାଇବା ପାଇଁ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ବିନ୍ସ ବୁଣିବାକୁ ଦିଆଯାଏ।
ସେମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଜଳ ଦିଅନ୍ତି, ପରିମାପ କରନ୍ତି, ଫଟୋ ଉଠାନ୍ତି ଓ ନିଜର
ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଲେଖନ୍ତି। ଏହିପରି ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ଅଭିଜ୍ଞତା ମାଧ୍ୟମରେ ଶିଖନ୍ତି।
୨. ମାରିଆ ମଣ୍ଟେସରି (Maria Montessori, 1870-1952)
ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ: ମଣ୍ଟେସରି ପଦ୍ଧତି
ମଣ୍ଟେସରି ଶିଶୁକେନ୍ଦ୍ରିକ ଶିକ୍ଷାର ଅଗ୍ରଦୂତ ଥିଲେ। ସେ କହିଥିଲେ ଯେ ଶିଶୁମାନେ
ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ଶିଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ।
ମୁଖ୍ୟ ନୀତି:
- ଶିଶୁର ପ୍ରାକୃତିକ
କୌତୂହଳକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା
- ପ୍ରସ୍ତୁତ ପରିବେଶ (Prepared Environment)
- ମିଶ୍ରିତ ବୟସର
ଶ୍ରେଣୀକକ୍ଷ
- ଶିଶୁର ନିଜସ୍ୱ ଗତିରେ
ଶିକ୍ଷା
- ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆଧାରିତ
ଶିକ୍ଷା
ଶିକ୍ଷାଗତ ପ୍ରଭାବ: ମଣ୍ଟେସରି ପଦ୍ଧତି ଆଜି
ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି। ଏହା ଶିଶୁର ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳତା ବିକାଶରେ
ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଉଦାହରଣ: ମଣ୍ଟେସରି ଶ୍ରେଣୀକକ୍ଷରେ 3-6 ବର୍ଷର ଶିଶୁମାନେ ଏକାଠି ଅଛନ୍ତି।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଶୁ ନିଜର ଆଗ୍ରହ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବାଛେ। କେହି ଗଣିତର ବିଡ଼ ନେଇ ଗଣନା କରେ, କେହି ଅକ୍ଷର ଚିହ୍ନଟ କରେ, କେହି ପ୍ରାକୃତିକ ବସ୍ତୁ ସଜାଏ।
ଶିକ୍ଷକ କେବଳ ଆବଶ୍ୟକ ସମୟରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
୩. ଜ୍ୟାନ ପିଆଜେ (Jean Piaget, 1896-1980)
ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ: ଜ୍ଞାନାତ୍ମକ ବିକାଶ ତତ୍ତ୍ୱ
ପିଆଜେ କହିଥିଲେ ଯେ ଶିଶୁମାନେ ସକ୍ରିୟ ଭାବେ ନିଜର ଜ୍ଞାନ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ
ପରିବେଶ ସହିତ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଶିଖନ୍ତି।
ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣା:
- ଶିଶୁ ଜ୍ଞାନର ସକ୍ରିୟ
ନିର୍ମାତା
- ବିକାଶର ଚାରୋଟି
ପର୍ଯ୍ୟାୟ
- ଆସିମିଲେସନ ଓ ଆକମୋଡେସନ
- ସ୍କିମା ଗଠନ
ଶିକ୍ଷାଗତ ପ୍ରଭାବ: ପିଆଜେଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ଯୋଗୁଁ
ଶିକ୍ଷକମାନେ ବୁଝିଲେ ଯେ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ବିକାଶ ସ୍ତର ଅନୁଯାୟୀ ଶିଖାଇବା ଆବଶ୍ୟକ।
ଉଦାହରଣ: 7 ବର୍ଷର ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଗଣିତରେ
"ସଂରକ୍ଷଣ" (Conservation)
ଧାରଣା ଶିଖାଇବା ପାଇଁ ଦୁଇଟି
ସମାନ ଗ୍ଲାସରେ ସମାନ ପରିମାଣ ଜଳ ଦିଆଯାଏ। ପରେ ଗୋଟିଏ ଗ୍ଲାସର ଜଳକୁ ଲମ୍ବା ପତଳା ଗ୍ଲାସରେ
ଢାଳାଯାଏ। ଶିଶୁମାନେ ନିଜେ ଦେଖି ବୁଝନ୍ତି ଯେ ଜଳର ପରିମାଣ ସମାନ ରହିଛି।
୪. ଲେଭ ଭାଇଗୋତସ୍କି (Lev Vygotsky, 1896-1934)
ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ: ସାମାଜିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ତତ୍ତ୍ୱ
ଭାଇଗୋତସ୍କି କହିଥିଲେ ଯେ ଶିଶୁମାନେ ସାମାଜିକ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଶିଖନ୍ତି।
ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ସହଯୋଗ ଶିକ୍ଷଣର ମୂଳ।
ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣା:
- ନିକଟତମ ବିକାଶ କ୍ଷେତ୍ର
(Zone of Proximal
Development - ZPD)
- ସ୍କାଫୋଲ୍ଡିଂ (Scaffolding)
- ସାମାଜିକ ପାରସ୍ପରିକ
କ୍ରିୟା
- ସାଂସ୍କୃତିକ ମଧ୍ୟସ୍ଥତା
ଶିକ୍ଷାଗତ ପ୍ରଭାବ: ଭାଇଗୋତସ୍କିଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ଯୋଗୁଁ
ସହଯୋଗୀ ଶିକ୍ଷଣ, ପିଅର ଟ୍ୟୁଟରିଂ ଓ ଗ୍ରୁପ
ୱାର୍କର ଗୁରୁତ୍ୱ ବୁଝାଗଲା।
ଉଦାହରଣ: ପଢ଼ିବା ଶିଖାଇବା ସମୟରେ
ଶିକ୍ଷକ ପ୍ରଥମେ ଶିଶୁ ସହିତ ମିଳି ପଢ଼ନ୍ତି (ସ୍କାଫୋଲ୍ଡିଂ)। ଧୀରେ ଧୀରେ ସହାୟତା କମ୍ କରି
ଶିଶୁକୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ପଢ଼ିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରନ୍ତି। ଶିଶୁମାନେ ପରସ୍ପର ସହିତ ମିଳି ପଢ଼ି
ଏକାଠି ଶିଖନ୍ତି।
ସୁବିଧା
1. ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ: ଶିଶୁମାନେ ଶିକ୍ଷଣ
ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସକ୍ରିୟ ଭାବେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
2. ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟର
ସମ୍ମାନ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଶୁର ଅନନ୍ୟତାକୁ
ସ୍ୱୀକାର କରାଯାଏ।
3. ସୃଜନଶୀଳତା ବିକାଶ: ଶିଶୁମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ
ଚିନ୍ତାଧାରା ବିକଶିତ ହୁଏ।
4. ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ବୃଦ୍ଧି: ଶିଶୁମାନେ ନିଜର ମତାମତ ପ୍ରକାଶ
କରିବାକୁ ଶିଖନ୍ତି।
5. ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ଶିକ୍ଷଣ: ଅଭିଜ୍ଞତା ଆଧାରିତ ଶିକ୍ଷା
ଅଧିକ ଦିନ ମନେ ରହେ।
ଉଦାହରଣ: ପରିବେଶ ବିଜ୍ଞାନରେ
"ପ୍ରଦୂଷଣ" ବିଷୟ ଶିଖାଇବା ପାଇଁ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରଦୂଷଣ ସର୍ଭେ
କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ସେମାନେ ଫଟୋ ଉଠାନ୍ତି, ଲୋକଙ୍କ ସହିତ କଥା କହନ୍ତି, ସମାଧାନ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ଓ ପ୍ରେଜେଣ୍ଟେସନ ଦିଅନ୍ତି। ଏହିପରି ସେମାନେ ପ୍ରଦୂଷଣ ବିଷୟରେ
ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରନ୍ତି।
ସୀମାବଦ୍ଧତା
1. ସମୟ ସାପେକ୍ଷ: ଅଧିକ ସମୟ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତି
ଆବଶ୍ୟକ।
2. ସମ୍ବଳର ଆବଶ୍ୟକତା: ଅଧିକ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସୁବିଧା
ଦରକାର।
3. ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଦକ୍ଷତା: ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ବିଶେଷ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ
ଆବଶ୍ୟକ।
4. ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ
କରିବାରେ ଅସୁବିଧା: ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ସିଲେବସ
ଶେଷ କରିବା କଷ୍ଟକର।
ଉଦାହରଣ: ଗଣିତରେ ଭଗ୍ନାଂଶ ଶିଖାଇବା
ପାଇଁ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ପିଜା, କେକ୍, ଫଳ କାଟି ଦେଖାଇବାକୁ ପଡ଼େ।
ଏଥିପାଇଁ ଅଧିକ ସମୟ, ସାମଗ୍ରୀ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତି
ଆବଶ୍ୟକ। ଯଦି ଶିକ୍ଷକ ଅନଭିଜ୍ଞ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ କ୍ଲାସ ଅସଂଗଠିତ ହୋଇପାରେ।
ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି (Learning-Centred Approach)
ସଂଜ୍ଞା ଓ ବିଶେଷତ୍ୱ
ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି ହେଉଛି ଏକ ଆଧୁନିକ ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀ ଯେଉଁଠାରେ ଶିକ୍ଷଣ
ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିଜେ କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ। ଏହି ପଦ୍ଧତିରେ ଶିକ୍ଷକ ଓ ଶିଶୁ ଉଭୟେ ଶିକ୍ଷଣ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର
ସଦସ୍ୟ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହା ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଓ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତିର
ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇ ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ଆପ୍ରୋଚ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତ୍ୱ:
- ଶିକ୍ଷଣ ଫଳାଫଳ ଉପରେ
ଧ୍ୟାନ
- ସହଯୋଗୀ ଶିକ୍ଷଣ ପରିବେଶ
- ନମନୀୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ
ପଦ୍ଧତି
- ନିରନ୍ତର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ
- ପ୍ରମାଣ ଆଧାରିତ ଅଭ୍ୟାସ
ଉଦାହରଣ: ବିଜ୍ଞାନ କ୍ଲାସରେ
"ଫୋଟୋସିନ୍ଥେସିସ" ଶିଖାଇବା ପାଇଁ ଶିକ୍ଷକ ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି: ପ୍ରଥମେ
ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା (ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ), ପରେ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଦିଅନ୍ତି (ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ), ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ମିଳି ଫଳାଫଳ
ବିଶ୍ଳେଷଣ କରନ୍ତି (ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ)।
ମହତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷାବିତମାନଙ୍କ ଅବଦାନ
୧. ଡେଭିଡ କୋଲବ (David Kolb, 1939-)
ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ: ଅଭିଜ୍ଞତାମୂଳକ ଶିକ୍ଷଣ ଚକ୍ର (Experiential Learning Cycle)
କୋଲବ କହିଥିଲେ ଯେ ଶିକ୍ଷଣ ଏକ ଚକ୍ରାକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଚାରୋଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଅଛି।
ଚାରୋଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ:
1.
କଂକ୍ରିଟ ଏକ୍ସପେରିଏନ୍ସ (Concrete Experience): ପ୍ରକୃତ ଅଭିଜ୍ଞତା
2.
ରିଫ୍ଲେକ୍ଟିଭ ଅବଜର୍ଭେସନ (Reflective Observation): ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଓ ଚିନ୍ତନ
ଆବଷ୍ଟ୍ରାକ୍ଟ କନସେପ୍ଟୁଆଲାଇଜେସନ (Abstract Conceptualization): ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଗଠନ 4. ଆକ୍ଟିଭ ଏକ୍ସପେରିମେଣ୍ଟେସନ (Active Experimentation): ସକ୍ରିୟ ପରୀକ୍ଷା
ଶିକ୍ଷାଗତ ପ୍ରଭାବ: କୋଲବଙ୍କ ମଡେଲ ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ
ବୁଝାଇଲା ଯେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶିକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଅଭିଜ୍ଞତା, ଚିନ୍ତନ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ପ୍ରୟୋଗ ସବୁ
ଆବଶ୍ୟକ।
ଉଦାହରଣ: ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନରେ
"ଅମ୍ଳ-କ୍ଷାର" ଶିଖାଇବା:
1.
ଅଭିଜ୍ଞତା: ଶିଶୁମାନେ ଲେମ୍ବୁ ରସ, ସାବୁନ ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି
2.
ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ: ସେମାନେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି - ଲେମ୍ବୁ ଖଟା, ସାବୁନ ପିଚ୍ଛିଳ
3.
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ଶିକ୍ଷକ ଅମ୍ଳ-କ୍ଷାରର ଧାରଣା ବୁଝାନ୍ତି
4.
ପରୀକ୍ଷା: ଶିଶୁମାନେ ଲିଟମସ ପେପର ଦିଏ ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତି
୨. ବେଞ୍ଜାମିନ ବ୍ଲୁମ (Benjamin Bloom, 1913-1999)
ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ: ବ୍ଲୁମଙ୍କ ଟ୍ୟାକ୍ସୋନମି (Bloom's Taxonomy)
ବ୍ଲୁମ ଶିକ୍ଷଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଛଅଟି ସ୍ତରରେ ବିଭାଜନ କରିଥିଲେ, ଯାହା ସରଳରୁ ଜଟିଳ ଆଡ଼କୁ ଯାଏ।
ଛଅଟି ସ୍ତର (ନିମ୍ନରୁ ଉଚ୍ଚକୁ):
1.
ସ୍ମରଣ (Remember): ତଥ୍ୟ ମନେ ରଖିବା
2.
ବୁଝିବା (Understand): ଅର୍ଥ ବୁଝିବା
3.
ପ୍ରୟୋଗ (Apply): ନୂତନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ବ୍ୟବହାର
4.
ବିଶ୍ଳେଷଣ (Analyze): ଭାଗ କରି ପରୀକ୍ଷା କରିବା
5.
ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ (Evaluate): ବିଚାର କରିବା
6.
ସୃଷ୍ଟି (Create): ନୂତନ କିଛି ତିଆରି କରିବା
ଶିକ୍ଷାଗତ ପ୍ରଭାବ: ବ୍ଲୁମଙ୍କ ଟ୍ୟାକ୍ସୋନମି
ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରର ଚିନ୍ତାଧାରା ବିକଶିତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଉଦାହରଣ: "ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ"
ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ:
1.
ସ୍ମରଣ: ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଜନ୍ମ ତାରିଖ, ସ୍ଥାନ ମନେ ରଖିବା
2.
ବୁଝିବା: ଅହିଂସା ନୀତି କ'ଣ ବୁଝିବା
3.
ପ୍ରୟୋଗ: ଆଜିର ସମସ୍ୟାରେ ଅହିଂସା କିପରି ପ୍ରୟୋଗ କରିବା
4.
ବିଶ୍ଳେଷଣ: ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଆନ୍ଦୋଳନର ସଫଳତାର କାରଣ ବିଶ୍ଳେଷଣ
5.
ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ: ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ପଦ୍ଧତି ଆଜି କେତେ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ବିଚାର କରିବା
6.
ସୃଷ୍ଟି: ଆଜିର ସମସ୍ୟା ପାଇଁ ଗାନ୍ଧୀବାଦୀ ସମାଧାନ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେବା
୩. ରବର୍ଟ ଗାଗନେ (Robert Gagné, 1916-2002)
ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ: ଶିକ୍ଷଣର ନଅଟି ଘଟଣା (Nine Events of Instruction)
ଗାଗନେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶିକ୍ଷାଦାନ ପାଇଁ ନଅଟି ପଦକ୍ଷେପ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲେ।
ନଅଟି ଘଟଣା:
1.
ଧ୍ୟାନ ଆକର୍ଷଣ କରିବା
2.
ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜଣାଇବା
3.
ପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନ ସ୍ମରଣ କରାଇବା
4.
ନୂତନ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଉପସ୍ଥାପନା
5.
ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ପ୍ରଦାନ
6.
ଅଭ୍ୟାସର ସୁଯୋଗ
7.
ଫିଡବ୍ୟାକ ଦେବା
8.
ପ୍ରଦର୍ଶନ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ
9.
ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ଓ ଧାରଣ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା
ଶିକ୍ଷାଗତ ପ୍ରଭାବ: ଗାଗନେଙ୍କ ମଡେଲ
ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶିକ୍ଷାଦାନର ଗଠନ ପ୍ରଦାନ କରେ।
ଉଦାହରଣ: ଗଣିତରେ "ଭଗ୍ନାଂଶ"
ଶିଖାଇବା:
1.
ଧ୍ୟାନ: "ପିଜା କାଟିବା" ଖେଳ ଦେଖାଇବା
2.
ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ: "ଆଜି ଆମେ ଭଗ୍ନାଂଶ ଶିଖିବା"
3.
ପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନ: "ତୁମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଖ୍ୟା ଜାଣିଛ"
4.
ଉପସ୍ଥାପନା: ଭଗ୍ନାଂଶର ଧାରଣା ବୁଝାଇବା
5.
ମାର୍ଗଦର୍ଶନ: ଉଦାହରଣ ସହିତ ଦେଖାଇବା
6.
ଅଭ୍ୟାସ: ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ କରିବାକୁ ଦେବା
7.
ଫିଡବ୍ୟାକ: ଠିକ୍/ଭୁଲ ବତାଇବା
8.
ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ: ଛୋଟ ଟେଷ୍ଟ ନେବା
9.
ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ: ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଭଗ୍ନାଂଶର ବ୍ୟବହାର ଦେଖାଇବା
ସୁବିଧା
1. ସନ୍ତୁଳିତ ଆପ୍ରୋଚ: ଶିକ୍ଷକ ଓ ଶିଶୁ ଉଭୟଙ୍କର ଭୂମିକାକୁ
ସମ୍ମାନ ଦିଏ।
2. ଫଳାଫଳ ଆଧାରିତ: ଶିକ୍ଷଣ ଫଳାଫଳ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ
ଦିଏ।
3. ନମନୀୟତା: ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ପଦ୍ଧତି
ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରେ।
4. ପ୍ରମାଣ ଆଧାରିତ: ଗବେଷଣା ଓ ତଥ୍ୟ ଆଧାରରେ
ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଏ।
5. ନିରନ୍ତର ଉନ୍ନତି: ଫିଡବ୍ୟାକ ଆଧାରରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ
ଉନ୍ନତ କରେ।
ଉଦାହରଣ: ଇଂରାଜୀ ଭାଷା ଶିକ୍ଷାରେ
ଶିକ୍ଷକ ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି: ବ୍ୟାକରଣ ନିୟମ ଶିଖାଇବା (ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ), ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ନିଜର କାହାଣୀ
ଲେଖିବାକୁ ଦେବା (ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ), ଏବଂ ସମସ୍ତେ ମିଳି ଭାଷା ଦକ୍ଷତା ବିକାଶ ପାଇଁ ଗ୍ରୁପ ଡିସକସନ କରିବା
(ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ)। ଶିକ୍ଷକ ନିୟମିତ ଆସେସମେଣ୍ଟ କରି ଦେଖନ୍ତି କେଉଁ ପଦ୍ଧତି ଅଧିକ
ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ସେହି ଅନୁଯାୟୀ ଶିକ୍ଷାଦାନ ଆଡଜଷ୍ଟ କରନ୍ତି।
ସୀମାବଦ୍ଧତା
1. ଜଟିଳତା: ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ଧତିର ସମନ୍ୱୟ
କଷ୍ଟକର।
2. ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଦକ୍ଷତା: ଉଚ୍ଚ ସ୍ତରର ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ
ଆବଶ୍ୟକ।
3. ସମୟ ଓ ସମ୍ବଳ: ଅଧିକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ସମ୍ବଳ
ଦରକାର।
4. ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନର ଜଟିଳତା: ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ଧତିର ପ୍ରଭାବ
ମାପିବା କଷ୍ଟକର।
ତିନୋଟି ପଦ୍ଧତିର ତୁଳନା
|
ଦିଗ |
ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ |
ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ |
ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ |
|
କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ |
ଶିକ୍ଷକ |
ଶିଶୁ |
ଶିକ୍ଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା |
|
ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଭୂମିକା |
ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାତା |
ସୁବିଧାପ୍ରଦାତା |
ସହ-ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ |
|
ଶିଶୁର ଭୂମିକା |
ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଗ୍ରହଣକାରୀ |
ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣକାରୀ |
ସହଯୋଗୀ |
|
ଯୋଗାଯୋଗ |
ଏକପାଖିଆ |
ଦ୍ୱିପାଖିଆ |
ବହୁପାଖିଆ |
|
ପାଠ୍ୟକ୍ରମ |
ସ୍ଥିର |
ନମନୀୟ |
ଆଡାପ୍ଟିଭ |
|
ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ |
ସମାପନୀ |
ଗଠନମୂଳକ |
ନିରନ୍ତର |
ବ୍ୟବହାରିକ ପ୍ରୟୋଗ
କେବେ କେଉଁ ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରିବେ?
ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି ଉପଯୁକ୍ତ:
- ନୂତନ ଧାରଣା ପରିଚୟ
କରାଇବା ସମୟରେ
- ତଥ୍ୟ ଓ ମୌଳିକ ଜ୍ଞାନ
ପ୍ରଦାନ କରିବାରେ
- ବଡ଼ ଶ୍ରେଣୀରେ
ଶିକ୍ଷାଦାନ କରିବାରେ
- ସମୟ ସୀମିତ ଥିବା ବେଳେ
ଉଦାହରଣ: ଇତିହାସରେ "ମୁଗଲ
ସାମ୍ରାଜ୍ୟ" ବିଷୟରେ ମୌଳିକ ତଥ୍ୟ (ରାଜାମାନଙ୍କ ନାମ, ସମୟକାଳ, ମୁଖ୍ୟ ଘଟଣା) ପ୍ରଦାନ କରିବା ପାଇଁ ଲେକଚର ପଦ୍ଧତି ଉପଯୁକ୍ତ।
ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି ଉପଯୁକ୍ତ:
- ସୃଜନଶୀଳତା ବିକାଶ କରିବାରେ
- ସମସ୍ୟା ସମାଧାନ କୌଶଳ
ଶିଖାଇବାରେ
- ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଗ୍ରହ
ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବାରେ
- ଛୋଟ ଗ୍ରୁପରେ କାମ
କରିବାରେ
ଉଦାହରଣ: କଳା କ୍ଲାସରେ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ
"ମୋର ସ୍ୱପ୍ନର ଘର" ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିବାକୁ ଦେବା ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଶୁ ନିଜର
କଳ୍ପନା ଓ ସୃଜନଶୀଳତା ପ୍ରକାଶ କରିପାରେ।
ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି ଉପଯୁକ୍ତ:
- ଜଟିଳ ବିଷୟ ଶିଖାଇବାରେ
- ଦୀର୍ଘମିଆଦୀ
ପ୍ରୋଜେକ୍ଟରେ
- ଆନ୍ତଃବିଷୟକ ଶିକ୍ଷାରେ
- ଗବେଷଣା ଆଧାରିତ
ଶିକ୍ଷାରେ
ଉଦାହରଣ: "ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ"
ବିଷୟରେ ଏକ ମାସବ୍ୟାପୀ ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ଯେଉଁଥିରେ ବିଜ୍ଞାନ, ଭୂଗୋଳ, ଗଣିତ, ଭାଷା ସବୁ ବିଷୟ ସାମିଲ ହୋଇ
ଶିଶୁମାନେ ଗବେଷଣା କରି ସମାଧାନ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଅନ୍ତି।
ମିଶ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି (Blended Approach)
ସଂଜ୍ଞା
ମିଶ୍ରିତ ପଦ୍ଧତିରେ ଶିକ୍ଷକ ଗୋଟିଏ କ୍ଲାସରେ ତିନୋଟି ପଦ୍ଧତିର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ
ମିଶାଇ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଏହା ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପଦ୍ଧତି ଭାବେ ବିବେଚିତ
ହେଉଛି।
ଉଦାହରଣ: ଗଣିତ କ୍ଲାସରେ "ଜ୍ୟାମିତି" ଶିଖାଇବା
ପ୍ରଥମ 10 ମିନିଟ (ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ): ଶିକ୍ଷକ ବ୍ଲାକବୋର୍ଡରେ
ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଆଙ୍କି ସେମାନଙ୍କର ନାମ ଓ ବିଶେଷତ୍ୱ ବୁଝାନ୍ତି।
ପରବର୍ତ୍ତୀ 15 ମିନିଟ
(ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ): ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରେଣୀକକ୍ଷରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଖୋଜିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ସେମାନେ ଟେବୁଲ
(ଆୟତକ୍ଷେତ୍ର), ଘଣ୍ଟା (ବୃତ୍ତ), ଦ୍ୱାର (ଆୟତକ୍ଷେତ୍ର) ଇତ୍ୟାଦି
ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି।
ଶେଷ 15 ମିନିଟ (ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ): ସମସ୍ତେ ମିଳି ଆକୃତିର ଗୁଣ
ବିଶ୍ଳେଷଣ କରନ୍ତି। ଶିକ୍ଷକ ଓ ଶିଶୁମାନେ ଏକାଠି ଆଲୋଚନା କରି ନିଷ୍କର୍ଷ ବାହାର କରନ୍ତି ଯେ ଆମ
ଚାରିପାଖରେ ଜ୍ୟାମିତି ସର୍ବତ୍ର ଅଛି।
ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାରେ ପ୍ରୟୋଗ
ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ଇଣ୍ଟିଗ୍ରେସନ
ଫ୍ଲିପଡ କ୍ଲାସରୁମ ମଡେଲ: ଏହି ମଡେଲରେ ଶିଶୁମାନେ ଘରେ ଭିଡିଓ ଦେଖି ମୌଳିକ ଧାରଣା ଶିଖନ୍ତି (ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ)
ଏବଂ ସ୍କୁଲରେ ପ୍ରାକ୍ଟିକାଲ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କରନ୍ତି (ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ)।
ଉଦାହରଣ: ବିଜ୍ଞାନରେ
"ଫୋଟୋସିନ୍ଥେସିସ" ଶିଖାଇବା ପାଇଁ:
- ଘରେ: ଶିଶୁମାନେ ଏକ 10 ମିନିଟର ଭିଡିଓ ଦେଖି
ଫୋଟୋସିନ୍ଥେସିସର ମୌଳିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବୁଝନ୍ତି
- ସ୍କୁଲରେ: ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ଉଦ୍ଭିଦ
ନେଇ ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତି,
ଅକ୍ସିଜେନ ଉତ୍ପାଦନ ମାପନ୍ତି
ବ୍ଲେଣ୍ଡେଡ ଲର୍ନିଂ: ଅନଲାଇନ ଓ ଅଫଲାଇନ ଶିକ୍ଷାର
ମିଶ୍ରଣ।
ଉଦାହରଣ: ଗଣିତରେ:
- ଅନଲାଇନ: Khan Academy ରେ ଭିଡିଓ ଦେଖି ଧାରଣା
ବୁଝିବା
- ଅଫଲାଇନ: ଶ୍ରେଣୀକକ୍ଷରେ ଗ୍ରୁପ
ୱାର୍କ କରି ସମସ୍ୟା ସମାଧାନ କରିବା
ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ-ବେସଡ ଲର୍ନିଂ (PBL)
ଏହି ପଦ୍ଧତିରେ ଶିଶୁମାନେ ବାସ୍ତବ ଜୀବନର ସମସ୍ୟା ସମାଧାନ କରି ଶିଖନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ: "ଆମ ସ୍କୁଲରେ ଜଳ
ସଂରକ୍ଷଣ" ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ:
ସପ୍ତାହ 1 (ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ): ଶିକ୍ଷକ ଜଳ ଚକ୍ର, ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣର ଗୁରୁତ୍ୱ ବିଷୟରେ
ମୌଳିକ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
ସପ୍ତାହ 2-3 (ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ): ଶିଶୁମାନେ ଗ୍ରୁପରେ ବିଭକ୍ତ
ହୋଇ ସ୍କୁଲର ଜଳ ବ୍ୟବହାର ସର୍ଭେ କରନ୍ତି, ଅପଚୟ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି।
ସପ୍ତାହ 4 (ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ): ସମସ୍ତେ ମିଳି ତଥ୍ୟ ବିଶ୍ଳେଷଣ
କରି ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣର ଉପାୟ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଅନ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ପଦ୍ଧତି
ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତିରେ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ
ସମାପନୀ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ (Summative Assessment):
- ଲିଖିତ ପରୀକ୍ଷା
- ବସ୍ତୁନିଷ୍ଠ ପ୍ରଶ୍ନ
- ମୁଖସ୍ଥ ଆଧାରିତ ପରୀକ୍ଷା
ଉଦାହରଣ: ଇତିହାସରେ "ମୁଗଲ
ସାମ୍ରାଜ୍ୟ" ବିଷୟରେ:
- ଅକବରଙ୍କ ଶାସନକାଳ କେତେ?
- ତାଜମହଲ କିଏ ନିର୍ମାଣ
କରିଥିଲେ?
- ମୁଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର
ରାଜଧାନୀ କେଉଁଠାରେ ଥିଲା?
ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତିରେ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ
ଗଠନମୂଳକ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ (Formative Assessment):
- ପୋର୍ଟଫୋଲିଓ
- ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ
- ସେଲ୍ଫ-ଆସେସମେଣ୍ଟ
- ପିଅର ଆସେସମେଣ୍ଟ
ଉଦାହରଣ: କଳା ବିଷୟରେ:
- ଶିଶୁର ଚିତ୍ର ସଂଗ୍ରହ
(ପୋର୍ଟଫୋଲିଓ)
- ନିଜର କଳାକୃତି ବିଷୟରେ
ଲେଖିବା (ସେଲ୍ଫ-ରିଫ୍ଲେକ୍ସନ)
- ଅନ୍ୟ ଶିଶୁଙ୍କ କାମ ଉପରେ
ମତାମତ (ପିଅର ରିଭ୍ୟୁ)
ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତିରେ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ
ଆଥେଣ୍ଟିକ ଆସେସମେଣ୍ଟ (Authentic Assessment):
- ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସମସ୍ୟା
ସମାଧାନ
- ପର୍ଫର୍ମାନ୍ସ ଟାସ୍କ
- ରୁବ୍ରିକ ଆଧାରିତ
ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ
ଉଦାହରଣ: ବିଜ୍ଞାନରେ "ପରିବେଶ
ସଂରକ୍ଷଣ" ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ:
- ସମସ୍ୟା ଚିହ୍ନଟ କରିବାର
କ୍ଷମତା
- ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ଓ
ବିଶ୍ଳେଷଣ
- ସମାଧାନ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେବାର
ଦକ୍ଷତା
- ପ୍ରେଜେଣ୍ଟେସନ କୌଶଳ
ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଭୂମିକା ପରିବର୍ତ୍ତନ
ପାରମ୍ପରିକ ଭୂମିକା (ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ)
- ଜ୍ଞାନର ଏକମାତ୍ର ଉତ୍ସ
- ନିୟନ୍ତ୍ରଣକାରୀ
- ନିର୍ଦ୍ଦେଶଦାତା
- ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନକାରୀ
ଆଧୁନିକ ଭୂମିକା (ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ/ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ)
- ସୁବିଧାପ୍ରଦାତା (Facilitator): ଶିକ୍ଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ
ସହଜ କରିବା
- ମାର୍ଗଦର୍ଶକ (Guide): ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ସଠିକ୍
ଦିଗରେ ପରିଚାଳନା
- ସହ-ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ (Co-learner): ଶିଶୁମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଳି
ଶିଖିବା
- ପ୍ରେରଣାଦାତା (Motivator): ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ
କରିବା
ଉଦାହରଣ: ଭୂଗୋଳ କ୍ଲାସରେ
"ଜଳବାୟୁ" ଶିଖାଇବା ସମୟରେ:
ପାରମ୍ପରିକ ଶିକ୍ଷକ: "ଭାରତରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଜଳବାୟୁ
ଅଛି - ଉଷ୍ଣ, ଶୀତଳ, ସମଶୀତୋଷ୍ଣ। ଏହାର କାରଣ
ହେଉଛି..."
ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷକ: "ଆସ ଆମେ ଦେଖିବା ତୁମ ଘରେ
ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ କେତେ ଗରମ ଲାଗେ ଓ ଶୀତରେ କେତେ ଥଣ୍ଡା। ତୁମେ କ'ଣ ଭାବୁଛ ଏହାର କାରଣ କ'ଣ ହୋଇପାରେ? ଆସ ଆମେ ଏକାଠି ଅନୁସନ୍ଧାନ
କରିବା। ତୁମେ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳର ତାପମାତ୍ରା ରେକର୍ଡ କର, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ତଥ୍ୟ ଆଣିବି। ପରେ ଆମେ ମିଳି ଦେଖିବା କାହିଁକି ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ
ହୁଏ।"
ଶିଶୁର ଭୂମିକା ପରିବର୍ତ୍ତନ
ପାରମ୍ପରିକ ଭୂମିକା (ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ)
- ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଶ୍ରୋତା
- ଜ୍ଞାନର ଗ୍ରହଣକାରୀ
- ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଳନକାରୀ
- ପରୀକ୍ଷାର୍ଥୀ
ଆଧୁନିକ ଭୂମିକା (ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ/ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ)
- ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣକାରୀ: ଶିକ୍ଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ
ସକ୍ରିୟ ଭୂମିକା
- ଅନୁସନ୍ଧାନକାରୀ: ନିଜେ ଖୋଜି ଶିଖିବା
- ସହଯୋଗୀ: ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଳି
କାମ କରିବା
- ସମାଲୋଚକ: ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଓ ଚିନ୍ତା
କରିବା
ଶ୍ରେଣୀକକ୍ଷ ପରିବେଶ
ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଶ୍ରେଣୀକକ୍ଷ
- ଧାଡ଼ିରେ ବସିବା
ବ୍ୟବସ୍ଥା
- ଶିକ୍ଷକ ଆଗରେ, ଶିଶୁମାନେ ମୁହଁ କରି
ବସିବା
- ଚୁପ୍ ଓ ଶୃଙ୍ଖଳିତ
ପରିବେଶ
- ଶିକ୍ଷକଙ୍କ
ନିୟନ୍ତ୍ରଣାଧୀନ
ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଶ୍ରେଣୀକକ୍ଷ
- ଗୋଲାକାର କିମ୍ବା
ଗ୍ରୁପରେ ବସିବା
- ଶିଶୁମାନେ ପରସ୍ପର ମୁହଁ
କରି ବସିବା
- ଖୁଲା ଓ ଇଣ୍ଟରାକ୍ଟିଭ
ପରିବେଶ
- ଶିଶୁଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା
ଅଧିକ
ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଶ୍ରେଣୀକକ୍ଷ
- ନମନୀୟ ବସିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା
- ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ
ପରିବର୍ତ୍ତନ
- ସହଯୋଗୀ ଓ ସହାୟକ ପରିବେଶ
- ସମସ୍ତଙ୍କର ସମାନ
ଅଂଶଗ୍ରହଣ
ଉଦାହରଣ: ଗଣିତ କ୍ଲାସରେ
"ଭଗ୍ନାଂଶ" ଶିଖାଇବା ପାଇଁ:
ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ: ସମସ୍ତେ ଧାଡ଼ିରେ ବସି
ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି। ଶିକ୍ଷକ ବୋର୍ଡରେ ଭଗ୍ନାଂଶର ନିୟମ ଲେଖି ବୁଝାନ୍ତି।
ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ: ଶିଶୁମାନେ ଗ୍ରୁପରେ ବସି ପିଜା, କେକ୍ କାଟି ଭଗ୍ନାଂଶ ବୁଝନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରୁପ ନିଜର ପଦ୍ଧତିରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରେ।
ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ: ପ୍ରଥମେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ବସି
ଭଗ୍ନାଂଶର ଧାରଣା ବୁଝନ୍ତି, ପରେ ଗ୍ରୁପରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ
ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ଧତିରେ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି, ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ମିଳି ଫଳାଫଳ ସେୟାର କରନ୍ତି।
ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ନୀତିରେ ପ୍ରତିଫଳନ
ଭାରତର ଜାତୀୟ ଶିକ୍ଷା ନୀତି 2020
ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତ୍ୱ:
- ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ
ଶିକ୍ଷା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ
- ଅଭିଜ୍ଞତାମୂଳକ ଶିକ୍ଷା (Experiential Learning)
- ବହୁବିଧ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ
ପଦ୍ଧତି
- ସମଗ୍ର ବିକାଶ (Holistic Development)
ଉଦାହରଣ: NEP
2020 ଅନୁସାରେ:
- କ୍ଲାସ 1-2ରେ ଖେଳ ଆଧାରିତ ଶିକ୍ଷା
(ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ)
- କ୍ଲାସ 3-5ରେ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଆଧାରିତ
ଶିକ୍ଷା (ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ)
- କ୍ଲାସ 6ରୁ ବୃତ୍ତିମୂଳକ ଶିକ୍ଷା
(ମିଶ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି)
ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ଓ ସମାଧାନ
ମୁଖ୍ୟ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜଗୁଡ଼ିକ
1. ଶିକ୍ଷକ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣର ଅଭାବ: ଅନେକ ଶିକ୍ଷକ ଆଧୁନିକ ପଦ୍ଧତି
ବିଷୟରେ ଅବଗତ ନୁହଁନ୍ତି।
ସମାଧାନ:
- ନିୟମିତ ଇନ-ସର୍ଭିସ
ଟ୍ରେନିଂ
- ଅନଲାଇନ କୋର୍ସ ଓ ୱର୍କସପ
- ପିଅର ଲର୍ନିଂ ଓ
ମେଣ୍ଟରସିପ
2. ଅବକାଠାମୋର ଅଭାବ: ଅନେକ ସ୍କୁଲରେ ଆଧୁନିକ
ଶିକ୍ଷାଦାନ ପାଇଁ ସୁବିଧା ନାହିଁ।
ସମାଧାନ:
- ସ୍ଥାନୀୟ ସମ୍ବଳର
ସଦୁପୟୋଗ
- କମ୍ ଖର୍ଚ୍ଚରେ ଇନୋଭେଟିଭ
ସମାଧାନ
- ସମୁଦାୟ ସହଯୋଗ
3. ପାଠ୍ୟକ୍ରମର ଚାପ: ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ସିଲେବସ
ସମାପ୍ତ କରିବାର ଚାପ।
ସମାଧାନ:
- ଇଣ୍ଟିଗ୍ରେଟେଡ ଆପ୍ରୋଚ
- ପ୍ରାଥମିକତା ଆଧାରିତ
ଟପିକ ସିଲେକ୍ସନ
- ଫ୍ଲେକ୍ସିବଲ ଟାଇମ ଟେବୁଲ
5.
ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସୀମାବଦ୍ଧତା: ପାରମ୍ପରିକ ପରୀକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା
ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାଦାନ ସହିତ ମେଳ ଖାଏ ନାହିଁ।
ସମାଧାନ:
- ମଲ୍ଟିପଲ ଆସେସମେଣ୍ଟ
ମେଥଡ
- ପୋର୍ଟଫୋଲିଓ ଆଧାରିତ
ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ
- କଣ୍ଟିନ୍ୟୁଆସ ଆସେସମେଣ୍ଟ
ସଫଳତାର କାହାଣୀ
କାହାଣୀ ୧: ଗ୍ରାମୀଣ ସ୍କୁଲରେ ମିଶ୍ରିତ ପଦ୍ଧତିର ସଫଳତା
ପରିସ୍ଥିତି: ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ଗ୍ରାମୀଣ
ପ୍ରାଥମିକ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଶିକ୍ଷକ ଶ୍ରୀମତୀ ପଦ୍ମା ଦାସ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ସ୍କୁଲରେ 40 ଜଣ ଶିଶୁ ଥିଲେ କିନ୍ତୁ
ଅଧିକାଂଶ ପଢ଼ାଶୁଣାରେ ପଛୁରେ ଥିଲେ।
ସମସ୍ୟା: ପାରମ୍ପରିକ ଶିକ୍ଷାଦାନ
ପଦ୍ଧତିରେ ଶିଶୁମାନେ ବିରକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଥିଲେ। ଅନେକେ ସ୍କୁଲ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ।
ସମାଧାନ: ଶ୍ରୀମତୀ ଦାସ ମିଶ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି
ଅବଲମ୍ବନ କଲେ:
ଗଣିତ କ୍ଲାସରେ:
- ପ୍ରଥମ 10 ମିନିଟ
(ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ): ମୌଳିକ ଧାରଣା ବୁଝାଇବା
- ପରବର୍ତ୍ତୀ 20 ମିନିଟ (ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ): ସ୍ଥାନୀୟ ସାମଗ୍ରୀ (ପଥର, ବିନ୍ସ, ଫଳ) ବ୍ୟବହାର କରି
ଅଭ୍ୟାସ
- ଶେଷ 10 ମିନିଟ
(ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ): ସମସ୍ତେ ମିଳି ଫଳାଫଳ ଆଲୋଚନା
ଫଳାଫଳ: 6 ମାସ ପରେ:
- ସ୍କୁଲ ଉପସ୍ଥିତି 60%ରୁ 90%କୁ ବୃଦ୍ଧି
- ଗଣିତରେ ପାସ ହାର 40%ରୁ 85%କୁ ବୃଦ୍ଧି
- ଶିଶୁମାନଙ୍କର
ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଓ ଆଗ୍ରହ ବୃଦ୍ଧି
କାହାଣୀ ୨: ସହରୀ ସ୍କୁଲରେ ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ଇଣ୍ଟିଗ୍ରେସନ
ପରିସ୍ଥିତି: ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଏକ ବେସରକାରୀ
ସ୍କୁଲରେ ବିଜ୍ଞାନ ଶିକ୍ଷକ ଶ୍ରୀ ରାଜେଶ ମହାନ୍ତି ଫ୍ଲିପଡ କ୍ଲାସରୁମ ମଡେଲ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ।
ପଦ୍ଧତି:
- ଘରେ: ଶିଶୁମାନେ ୟୁଟ୍ୟୁବ
ଭିଡିଓ ଦେଖି ମୌଳିକ ଧାରଣା ଶିଖନ୍ତି
- ସ୍କୁଲରେ: ପ୍ରାକ୍ଟିକାଲ
ଏକ୍ସପେରିମେଣ୍ଟ ଓ ଗ୍ରୁପ ଡିସକସନ
- ଅନଲାଇନ: ଗୁଗଲ କ୍ଲାସରୁମରେ
ଆସାଇନମେଣ୍ଟ ଓ ଫିଡବ୍ୟାକ
ଫଳାଫଳ:
- ଶିଶୁମାନଙ୍କର ବିଜ୍ଞାନ
ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ବୃଦ୍ଧି
- ପ୍ରାକ୍ଟିକାଲ ସ୍କିଲ
ଉନ୍ନତି
- ସ୍ୱାଧୀନ ଶିକ୍ଷଣ କ୍ଷମତା
ବିକାଶ
ଭବିଷ୍ୟତର ଦିଗ
ଆର୍ଟିଫିସିଆଲ ଇଣ୍ଟେଲିଜେନ୍ସ (AI) ଓ ଶିକ୍ଷା
ପର୍ସନାଲାଇଜଡ ଲର୍ନିଂ: AI ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଶୁର ଶିକ୍ଷଣ ଶୈଳୀ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଶିକ୍ଷା ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତ
କରିବ।
ଉଦାହରଣ: ଏକ AI ସିଷ୍ଟମ ଦେଖିବ ଯେ ରାମୁ
ଭିଜୁଆଲ ଲର୍ନର, ତେଣୁ ତାକୁ ଅଧିକ ଚିତ୍ର ଓ
ଭିଡିଓ ଦେବ। ସୀତା ଅଡିଟୋରୀ ଲର୍ନର, ତେଣୁ ତାକୁ ଅଧିକ ଅଡିଓ କଣ୍ଟେଣ୍ଟ ଦେବ।
ଭର୍ଚୁଆଲ ଓ ଅଗମେଣ୍ଟେଡ ରିଆଲିଟି
ଇମର୍ସିଭ ଲର୍ନିଂ: ଶିଶୁମାନେ ଭର୍ଚୁଆଲ ପରିବେଶରେ
ଇତିହାସ, ବିଜ୍ଞାନ, ଭୂଗୋଳ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ।
ଉଦାହରଣ: ଇତିହାସ କ୍ଲାସରେ ଶିଶୁମାନେ VR ହେଡସେଟ ପିନ୍ଧି ତାଜମହଲ ଭିତରେ
ଗୋଲେଇ ଦେଖିପାରିବେ, ମୁଗଲ ସମ୍ରାଟଙ୍କ ସହିତ କଥା
କହିପାରିବେ।
ବ୍ଲକଚେନ ଟେକ୍ନୋଲୋଜି
ସିକ୍ୟୁର ଆସେସମେଣ୍ଟ: ପରୀକ୍ଷା ଫଳାଫଳ ଓ ସାର୍ଟିଫିକେଟ ବ୍ଲକଚେନରେ ଷ୍ଟୋର ହେବ, ଯାହା ନକଲି ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।
ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାରିକ ପରାମର୍ଶ
ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ
ସକାଳର ପ୍ଲାନିଂ: ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ନିଷ୍ପତ୍ତି
ନିଅନ୍ତୁ ଯେ ଆଜିର ଟପିକ ପାଇଁ କେଉଁ ପଦ୍ଧତି ସବୁଠାରୁ ଉପଯୁକ୍ତ।
ଉଦାହରଣ:
- ନୂତନ ଧାରଣା → ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ
- ଅଭ୍ୟାସ ଓ ପ୍ରୟୋଗ → ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ
- ସମୀକ୍ଷା ଓ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ → ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ
ଫ୍ଲେକ୍ସିବିଲିଟି ରଖନ୍ତୁ: ଯଦି ଗୋଟିଏ ପଦ୍ଧତି କାମ କରୁନାହିଁ, ତୁରନ୍ତ ଅନ୍ୟ ପଦ୍ଧତିକୁ ବଦଳାନ୍ତୁ।
ଶିଶୁଙ୍କ ଫିଡବ୍ୟାକ ନିଅନ୍ତୁ: ନିୟମିତ ପଚାରନ୍ତୁ - "ତୁମେ କିପରି ଶିଖିବାକୁ ପସନ୍ଦ କର?"
ସାପ୍ତାହିକ ଯୋଜନା
ସୋମବାର: ନୂତନ ଟପିକ ଇଣ୍ଟ୍ରୋଡକ୍ସନ
(ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ) ମଙ୍ଗଳ-ବୁଧବାର: ହ୍ୟାଣ୍ଡସ-ଅନ ଆକ୍ଟିଭିଟି
(ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ) ଗୁରୁବାର: ଗ୍ରୁପ ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ
(ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ) ଶୁକ୍ରବାର: ରିଭ୍ୟୁ ଓ ଆସେସମେଣ୍ଟ
(ମିଶ୍ରିତ)
ମାସିକ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ
ନିଜ ଶିକ୍ଷାଦାନର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ:
- କେଉଁ ପଦ୍ଧତି ଅଧିକ
ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହେଲା?
- ଶିଶୁମାନଙ୍କର
ଏଙ୍ଗେଜମେଣ୍ଟ କେମିତି ଥିଲା?
- କେଉଁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉନ୍ନତି
ଆବଶ୍ୟକ?
- ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଶିକ୍ଷଣ
ଫଳାଫଳ କେମିତି?
ଅଭିଭାବକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା
ଘରେ ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ଧତିର ସହାୟତା
ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ସହାୟତା:
- ଶିଶୁକୁ ହୋମୱାର୍କରେ
ସ୍ପଷ୍ଟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେବା
- ନିୟମିତ ଅଧ୍ୟୟନ ସମୟ
ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ
- ମୌଳିକ ତଥ୍ୟ ମୁଖସ୍ଥ
କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ
ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ସହାୟତା:
- ଶିଶୁର ପ୍ରଶ୍ନକୁ
ଉତ୍ସାହିତ କରିବା
- ଏକ୍ସପେରିମେଣ୍ଟ ଓ
ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ସାହାଯ୍ୟ
- ଶିଶୁର ଆଗ୍ରହ ଅନୁଯାୟୀ
ଅତିରିକ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଇବା
ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ସହାୟତା:
- ପରିବାରିକ ଆଲୋଚନାରେ
ଶିଶୁକୁ ସାମିଲ କରିବା
- ଶିଶୁର ସହିତ ମିଳି
ସମସ୍ୟା ସମାଧାନ କରିବା
- ଶିଶୁର ଶିକ୍ଷଣ ପ୍ରଗତି
ଟ୍ରାକ କରିବା
ଉଦାହରଣ: ଗଣିତ ହୋମୱାର୍କରେ:
- ପାରମ୍ପରିକ: "ଏହି 10ଟି ସମସ୍ୟା କର"
- ଆଧୁନିକ: "ଆସ ଆମେ ଦେଖିବା ରୋଷେଇ
ଘରେ କେତେ ଗଣିତ ଲୁଚି ରହିଛି। ତୁମେ ଆଜି ରାତିର ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ କେତେ ଚାଉଳ ଦରକାର ହିସାବ
କର।"
ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ଓ ଫିଡବ୍ୟାକ
ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ଧତି ପାଇଁ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କୌଶଳ
ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ:
- କ୍ୱିକ କ୍ୱିଜ
- ଓରାଲ କ୍ୱେଶ୍ଚନ
- ଫ୍ଲାସ କାର୍ଡ
- ଚକ ଆଣ୍ଡ ଟକ
ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ:
- ପୋର୍ଟଫୋଲିଓ
- ସେଲ୍ଫ-ଆସେସମେଣ୍ଟ
- ପିଅର ଆସେସମେଣ୍ଟ
- ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ
ପ୍ରେଜେଣ୍ଟେସନ
ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ:
- ଗ୍ରୁପ ଆସେସମେଣ୍ଟ
- ରିଫ୍ଲେକ୍ଟିଭ ଜର୍ନାଲ
- ଆକ୍ସନ ରିସର୍ଚ
- କମ୍ୟୁନିଟି ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ
ଫିଡବ୍ୟାକ ଦେବାର ଉପାୟ
ତୁରନ୍ତ ଫିଡବ୍ୟାକ (Immediate Feedback): ଶିଶୁ କିଛି କଲା ମାତ୍ରେ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେବା।
ଉଦାହରଣ: "ବହୁତ ଭଲ! ତୁମେ ଠିକ୍ ଉତ୍ତର
ଦେଇଛ। ତୁମେ କିପରି ଏହା ଭାବିଲ?"
ବିଳମ୍ବିତ ଫିଡବ୍ୟାକ (Delayed Feedback): ଶିଶୁକୁ ପ୍ରଥମେ ଚିନ୍ତା କରିବାର ସମୟ ଦେଇ ପରେ ଫିଡବ୍ୟାକ ଦେବା।
କନଷ୍ଟ୍ରକ୍ଟିଭ ଫିଡବ୍ୟାକ: କେବଳ "ଭଲ" କିମ୍ବା "ଖରାପ" ନକହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସୁଧାର ପରାମର୍ଶ
ଦେବା।
ଉଦାହରଣ: "ତୁମର ଉତ୍ତର ଠିକ୍ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଯଦି ତୁମେ ଅଧିକ
ଉଦାହରଣ ଦେଇଥାନ୍ତ ତେବେ ଆହୁରି ଭଲ ହୋଇଥାନ୍ତ।"
ଗବେଷଣା ଓ ପ୍ରମାଣ
ଶିକ୍ଷାଗତ ଗବେଷଣାର ଫଳାଫଳ
ଜନ୍ ହାଟିଙ୍କ ମେଟା-ଆନାଲିସିସ: ହାଟି 800+ ଗବେଷଣା ବିଶ୍ଳେଷଣ କରି ଦେଖାଇଲେ ଯେ:
- ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଗୁଣବତ୍ତା
ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ (Effect Size: 0.48)
- ଫିଡବ୍ୟାକ ଅତ୍ୟନ୍ତ
ପ୍ରଭାବଶାଳୀ (Effect
Size: 0.70)
- ଶିଶୁର ପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନ
ମହତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ (Effect
Size: 0.65)
PISA ଅଧ୍ୟୟନ: ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ତୁଳନାରେ
ଦେଖାଯାଇଛି ଯେ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ସଫଳ।
ଉଦାହରଣ: ଫିନଲ୍ୟାଣ୍ଡ, ସିଙ୍ଗାପୁର, କାନାଡା ଭଳି ଦେଶ ଯେଉଁଠାରେ
ମିଶ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର ହୁଏ, ସେଠାରେ ଶିକ୍ଷାର ଗୁଣବତ୍ତା ଉଚ୍ଚ।
ଅନ୍ତିମ ବାର୍ତ୍ତା
ଶିକ୍ଷାଦାନ ଏକ କଳା ଯାହା ନିରନ୍ତର ବିକଶିତ ହେଉଛି। ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ, ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଓ
ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ଥାନ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅଛି। ଜଣେ ଦକ୍ଷ ଶିକ୍ଷକ
ହେଉଛନ୍ତି ସେ ଯିଏ ପରିସ୍ଥିତି,
ବିଷୟବସ୍ତୁ ଓ ଶିଶୁମାନଙ୍କର
ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ଉପଯୁକ୍ତ ପଦ୍ଧତି ବାଛି ପାରନ୍ତି।
ମନେ ରଖିବା କଥା ହେଉଛି ଯେ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ପଦ୍ଧତି ସବୁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ନୁହେଁ।
ଆଜିର ଯୁଗରେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶିକ୍ଷାଦାନ ହେଉଛି ମିଶ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି ଯେଉଁଥିରେ ତିନୋଟି
ଆପ୍ରୋଚର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ଆସନ୍ତୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ମିଳି ଏପରି ଏକ ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଢ଼ିବା ଯେଉଁଠାରେ:
- ଶିକ୍ଷକ ଜ୍ଞାନର ଉତ୍ସ ଭାବେ
ସମ୍ମାନିତ ହେବେ
- ଶିଶୁମାନେ ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣକାରୀ
ଭାବେ ଶିଖିବେ
- ଶିକ୍ଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ
ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ
"ଶିକ୍ଷା କେବଳ ତଥ୍ୟ
ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ନୁହେଁ,
ବରଂ ମନର ଜ୍ୟୋତି ପ୍ରଜ୍ୱଳନ। ଜଣେ ଭଲ ଶିକ୍ଷକ ଜାଣନ୍ତି କେବେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେବେ, କେବେ ପଛରେ ରହି ସାହାଯ୍ୟ
କରିବେ, ଆଉ କେବେ ପାଖରେ ଠିଆ ହୋଇ
ସହଯୋଗ କରିବେ।"
ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ
୧. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର ପ୍ରଶ୍ନ (2-3 ମାର୍କ)
1.
ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତିର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତ୍ୱ ଲେଖ।
2.
ଜନ୍ ଡିଉଇଙ୍କ "Learning by Doing" ଧାରଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କର।
3.
ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତିରେ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଭୂମିକା କ'ଣ?
4.
ବ୍ଲୁମଙ୍କ ଟ୍ୟାକ୍ସୋନମିର ଛଅଟି ସ୍ତର ଲେଖ।
5.
ମିଶ୍ରିତ ପଦ୍ଧତିର ସୁବିଧା କ'ଣ?
୨. ବିସ୍ତୃତ ଉତ୍ତର ପ୍ରଶ୍ନ (5-10 ମାର୍କ)
1.
ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତିର ସୁବିଧା ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା ବିଶ୍ଳେଷଣ
କର। ଉଦାହରଣ ସହିତ ବର୍ଣ୍ଣନା କର।
2.
ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାରେ ଟେକ୍ନୋଲୋଜିର ଭୂମିକା ଆଲୋଚନା କର। ଫ୍ଲିପଡ
କ୍ଲାସରୁମ ମଡେଲ କିପରି ତିନୋଟି ପଦ୍ଧତିକୁ ମିଶାଏ?
3.
ତିନୋଟି ଶିକ୍ଷାଦାନ ପଦ୍ଧତିର ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ କର। କେଉଁ
ପରିସ୍ଥିତିରେ କେଉଁ ପଦ୍ଧତି ଅଧିକ ଉପଯୁକ୍ତ?
4.
ଭାଇଗୋତସ୍କିଙ୍କ ZPD ତତ୍ତ୍ୱ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଶିକ୍ଷାରେ କିପରି ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ? ଉଦାହରଣ ସହିତ ବୁଝାଅ।
5.
ଭାରତର ଜାତୀୟ ଶିକ୍ଷା ନୀତି 2020 କେଉଁ ଶିକ୍ଷାଦାନ ପଦ୍ଧତିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ? ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାରେ କ'ଣ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ଅଛି?
୩. କେସ ଷ୍ଟଡି ପ୍ରଶ୍ନ (10-15 ମାର୍କ)
କେସ ଷ୍ଟଡି 1: ଶ୍ରୀମତୀ ସୁନୀତା ଦାସ କ୍ଲାସ 5ରେ ଗଣିତ ପଢ଼ାନ୍ତି। ତାଙ୍କ
ଶ୍ରେଣୀରେ 30 ଜଣ ଶିଶୁ ଅଛନ୍ତି। କେତେକ ଶିଶୁ
ଗଣିତରେ ବହୁତ ଭଲ, କେତେକ ସାଧାରଣ ଓ କେତେକ ବହୁତ
କମ୍। ସେ "ଭଗ୍ନାଂଶ" ଟପିକ ଶିଖାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।
ପ୍ରଶ୍ନ: a) ଶ୍ରୀମତୀ ଦାସ କିପରି ତିନୋଟି
ପଦ୍ଧତିର ମିଶ୍ରଣ ବ୍ୟବହାର କରି ଏହି ଟପିକ ଶିଖାଇପାରିବେ? b) ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରର ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ ପଦ୍ଧତି ଅଧିକ ଉପଯୁକ୍ତ
ହେବ? c) ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କିପରି କରାଯିବ? d) ଏକ 40 ମିନିଟର ଲେସନ ପ୍ଲାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ
କର।
କେସ ଷ୍ଟଡି 2: ଶ୍ରୀ ରାଜେଶ ମହାନ୍ତି ଏକ ଗ୍ରାମୀଣ
ସ୍କୁଲରେ ବିଜ୍ଞାନ ପଢ଼ାନ୍ତି। ସ୍କୁଲରେ ଲ୍ୟାବ ସୁବିଧା ନାହିଁ, କମ୍ପ୍ୟୁଟର ନାହିଁ। ସେ
"ଫୋଟୋସିନ୍ଥେସିସ" ଶିଖାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।
ପ୍ରଶ୍ନ: a) ସୀମିତ ସମ୍ବଳ ସହିତ କିପରି
ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶିକ୍ଷାଦାନ କରିବେ? b) ସ୍ଥାନୀୟ ସମ୍ବଳ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରିବେ? c) ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କ'ଣ ହୋଇପାରେ? d) ଶିଶୁମାନଙ୍କର ବୁଝାମଣା କିପରି
ଯାଞ୍ଚ କରିବେ?
୪. ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ
ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ 1: ଲେସନ ପ୍ଲାନ ଡିଜାଇନ ଗୋଟିଏ ବିଷୟ ବାଛି ତିନୋଟି
ଭିନ୍ନ ଲେସନ ପ୍ଲାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର - ଗୋଟିଏ ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ, ଗୋଟିଏ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ
ଓ ଗୋଟିଏ ମିଶ୍ରିତ ପଦ୍ଧତିରେ।
ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ 2: ଆକ୍ସନ ରିସର୍ଚ ନିଜ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭିନ୍ନ
ପଦ୍ଧତି ପରୀକ୍ଷା କରି ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଅଧ୍ୟୟନ କର। ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରି ରିପୋର୍ଟ ପ୍ରସ୍ତୁତ
କର।
ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ 3: ଡିଜିଟାଲ ରିସୋର୍ସ ଡେଭଲପମେଣ୍ଟ ଗୋଟିଏ ଟପିକ ପାଇଁ ମଲ୍ଟିମିଡିଆ
ରିସୋର୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର ଯାହା ତିନୋଟି ପଦ୍ଧତିକୁ ସପୋର୍ଟ କରିବ।
ସନ୍ଦର୍ଭ ଓ ଅଧିକ ଅଧ୍ୟୟନ
ପୁସ୍ତକ ସୁପାରିଶ:
ଇଂରାଜୀ ପୁସ୍ତକ:
1.
"Democracy
and Education" - John Dewey
2.
"The
Absorbent Mind" - Maria Montessori
3.
"Mind
in Society" - Lev Vygotsky
4.
"Visible
Learning" - John Hattie
5.
"The
Differentiated Classroom" - Carol Ann Tomlinson
ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ ଓ ମୂଳ ପୁସ୍ତକ:
1.
"ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ପଦ୍ଧତି"
- ଡକ୍ଟର ରମେଶ ମହାନ୍ତି
2.
"ଶିଶୁ ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଓ
ଶିକ୍ଷା" - ପ୍ରଫେସର ସୁଧାଂଶୁ ମହାପାତ୍ର
3.
"ଶିକ୍ଷାଦାନ କୌଶଳ" -
ଡକ୍ଟର ପ୍ରଦୀପ କୁମାର ପଣ୍ଡା
4.
"ଶିକ୍ଷା ମନୋବିଜ୍ଞାନ" -
ଡକ୍ଟର ଅଶୋକ କୁମାର ମହାନ୍ତି
ଅନଲାଇନ ରିସୋର୍ସ:
ୱେବସାଇଟ:
- Edutopia: www.edutopia.org
- Teaching Channel: www.teachingchannel.org
- Khan Academy: www.khanacademy.org
- Coursera Education
Courses: www.coursera.org
- MIT OpenCourseWare: ocw.mit.edu
ଅନଲାଇନ କୋର୍ସ:
- "Learning How to
Learn" - Coursera
- "Introduction to Teaching
and Learning" - edX
- "Blended Learning
Essentials" - FutureLearn
- "Assessment in Higher
Education" - Coursera
ଗବେଷଣା ପତ୍ରିକା:
ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଜର୍ନାଲ:
- Educational Psychology
- Journal of Educational
Psychology
- Contemporary Educational
Psychology
- Learning and Instruction
- Educational Research Review
ଭାରତୀୟ ଜର୍ନାଲ:
- Indian Educational Review
- Journal of Educational Planning
and Administration
- University News
- Contemporary Education Dialogue
ପରିଶିଷ୍ଟ (Appendix)
୧. ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦାବଳୀ (Glossary)
ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି (Teacher-Centred Approach): ଶିକ୍ଷାଦାନ ପଦ୍ଧତି ଯେଉଁଥିରେ ଶିକ୍ଷକ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ନିଭାନ୍ତି।
ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି (Learner-Centred Approach): ଶିକ୍ଷାଦାନ ପଦ୍ଧତି ଯେଉଁଥିରେ ଶିଶୁର ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ଆଗ୍ରହ
ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପାଏ।
ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି (Learning-Centred Approach): ଶିକ୍ଷାଦାନ ପଦ୍ଧତି ଯେଉଁଥିରେ ଶିକ୍ଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଫଳାଫଳ ଉପରେ
ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଏ।
ସ୍କାଫୋଲ୍ଡିଂ (Scaffolding): ଶିଶୁକୁ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ
ସାମୟିକ ସହାୟତା ପ୍ରଦାନ କରିବା।
ଫ୍ଲିପଡ କ୍ଲାସରୁମ (Flipped Classroom): ଶିକ୍ଷାଦାନ ମଡେଲ ଯେଉଁଥିରେ ଘରେ ଥିଓରି ଓ ସ୍କୁଲରେ ପ୍ରାକ୍ଟିକାଲ କରାଯାଏ।
ବ୍ଲେଣ୍ଡେଡ ଲର୍ନିଂ (Blended Learning): ଅନଲାଇନ ଓ ଅଫଲାଇନ ଶିକ୍ଷାର ମିଶ୍ରଣ।
୨. ଶିକ୍ଷାଦାନ ପଦ୍ଧତି ଚୟନ ଗାଇଡ
କେବେ ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରିବେ: □ ନୂତନ ଧାରଣା ପରିଚୟ କରାଇବା
ସମୟରେ □ ଜଟିଳ ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିବାରେ □ ସମୟ ସୀମିତ ଥିବା ବେଳେ □ ବଡ଼ ଶ୍ରେଣୀରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ କରିବାରେ □ ସୁରକ୍ଷା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେବା ସମୟରେ
କେବେ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରିବେ: □ ସୃଜନଶୀଳତା ବିକାଶ କରିବାରେ □ ସମସ୍ୟା ସମାଧାନ କୌଶଳ ଶିଖାଇବାରେ □ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁସନ୍ଧାନ ପ୍ରୋଜେକ୍ଟରେ □ କଳା ଓ ସାହିତ୍ୟ ବିଷୟରେ □ ଛୋଟ ଗ୍ରୁପ କାର୍ଯ୍ୟରେ
କେବେ ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର କରିବେ: □ ଜଟିଳ ବିଷୟ ଶିଖାଇବାରେ □ ଦୀର୍ଘମିଆଦୀ ପ୍ରୋଜେକ୍ଟରେ □ ଆନ୍ତଃବିଷୟକ ଶିକ୍ଷାରେ □ ଗବେଷଣା ଆଧାରିତ ଶିକ୍ଷାରେ □ ସମୁଦାୟ ସେବା ପ୍ରୋଜେକ୍ଟରେ
୩. ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ଚେକଲିଷ୍ଟ
ଶିକ୍ଷକ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତିର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ: □ ଶିଶୁମାନେ ମୌଳିକ ତଥ୍ୟ ମନେ ରଖିଛନ୍ତି କି? □ ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ
ବୁଝିଛନ୍ତି କି? □ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସରଣ
କରିପାରୁଛନ୍ତି କି? □ ସମୟ ମତ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା କି?
ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତିର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ: □ ଶିଶୁମାନେ ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଛନ୍ତି କି? □ ନିଜସ୍ୱ ଚିନ୍ତାଧାରା ବିକଶିତ
କରୁଛନ୍ତି କି? □ ସୃଜନଶୀଳତା ପ୍ରଦର୍ଶନ
କରୁଛନ୍ତି କି? □ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି
କି?
ଶିକ୍ଷଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପଦ୍ଧତିର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ: □ ଶିକ୍ଷଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହାସଲ ହେଲା କି? □ ସହଯୋଗୀ ଶିକ୍ଷଣ ହେଉଛି କି? □ ସମସ୍ତେ ଅବଦାନ ରଖୁଛନ୍ତି କି? □ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ଶିକ୍ଷଣ ହେଉଛି
କି?
ଅନ୍ତିମ ଶବ୍ଦ
ଏହି ବିସ୍ତୃତ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ କରିବା ସହିତ, ଆମେ ଆଶା କରୁଛୁ ଯେ ଆଗାମୀ ଶିକ୍ଷକମାନେ ଶିକ୍ଷାଦାନର ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ଧତି ବୁଝି ସେମାନଙ୍କୁ
ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବେ।
ମନେ ରଖନ୍ତୁ ଯେ ଶିକ୍ଷାଦାନ ଏକ ଗତିଶୀଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଯୁଗ ସହିତ ତାଳ ମିଳାଇ ଆମକୁ
ନିରନ୍ତର ଶିଖିବା ଓ ଆମର ପଦ୍ଧତି ଉନ୍ନତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଆଜିର ଶିଶୁମାନେ କାଲିର ନେତା, ବୈଜ୍ଞାନିକ, କଳାକାର ଓ ସମାଜ
ପରିବର୍ତ୍ତନକାରୀ। ଆମର ଶିକ୍ଷାଦାନ ପଦ୍ଧତି ସେମାନଙ୍କୁ ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା
ଉଚିତ।
"ଶିକ୍ଷାଦାନ କେବଳ ଏକ ବୃତ୍ତି
ନୁହେଁ, ଏହା ଏକ ମିଶନ। ପ୍ରତ୍ୟେକ
ଶିକ୍ଷକ ଭବିଷ୍ୟତର ସ୍ଥପତି। ଆମର ଆଜିର ଶିକ୍ଷାଦାନ ପଦ୍ଧତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବ ଯେ କାଲିର ବିଶ୍ୱ
କେମିତି ହେବ। ଆସନ୍ତୁ ଆମେ ଏପରି ଶିକ୍ଷାଦାନ କରିବା ଯାହା କେବଳ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରିବ ନାହିଁ, ବରଂ ଚରିତ୍ର ଗଠନ କରିବ, ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିବାକୁ ଶିଖାଇବ ଓ
ସେହି ସ୍ୱପ୍ନକୁ ବାସ୍ତବ କରିବାର ସାହସ ଦେବ।"