ଶିକ୍ଷଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା କାରକଗୁଡ଼ିକ
(Factors Affecting Learning)
ପରିଚୟ
ଶିକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ଅନେକ କାରକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଶୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଶିଖିଥାଏ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ କାରକ ତାଙ୍କର ଶିକ୍ଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ
ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ। ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଭାବରେ ଏହି କାରକଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।
ଶିକ୍ଷଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ମୁଖ୍ୟ କାରକଗୁଡ଼ିକ
୧. ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କାରକ (Personal Factors)
କ) ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା (Intelligence)
ହାୱାର୍ଡ ଗାର୍ଡନର୍ (Howard Gardner) ଙ୍କ ବହୁବିଧ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Theory of Multiple Intelligences) ଅନୁସାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଶୁର ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା ଥାଏ।
ଉଦାହରଣ: ରାମୁ ଗଣିତରେ ବହୁତ
ଭଲ,
କିନ୍ତୁ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିବାରେ
କମ୍। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ସୀତା ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିପାରେ କିନ୍ତୁ ଗଣିତରେ କଷ୍ଟ ପାଏ। ଏହାର
ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଦୁହିଁଙ୍କର ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା ଅଛି।
ଖ) ପ୍ରେରଣା (Motivation)
ଆବ୍ରାହାମ ମାସ୍ଲୋ (Abraham Maslow) ଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା କ୍ରମ
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Hierarchy of Needs Theory) ଅନୁସାରେ, ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ହେଲା ପରେ ହିଁ ଶିଶୁ ଶିକ୍ଷଣରେ ମନୋନିବେଶ
କରିପାରିବ।
ଉଦାହରଣ: ଯଦି ଗୋଟିଏ ଶିଶୁ
ଭୋକିଲା ଅଛି କିମ୍ବା ଘରେ ସମସ୍ୟା ଅଛି, ତେବେ ସେ ପାଠପଢ଼ାରେ ମନ ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ।
ଗ) ଆଗ୍ରହ ଓ ମନୋଭାବ (Interest and Attitude)
ଜନ୍ ଡିଉଇ (John Dewey) କହିଛନ୍ତି ଯେ ଶିଶୁର ଆଗ୍ରହ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଶିକ୍ଷା
ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ।
ଉଦାହରଣ: ଯଦି ଗୋଟିଏ ଶିଶୁ
କ୍ରିକେଟ୍ ଖେଳିବାକୁ ଭଲପାଏ, ତେବେ କ୍ରିକେଟ୍ ଉଦାହରଣ ଦେଇ ଗଣିତ ଶିଖାଇଲେ ସେ ଶୀଘ୍ର ବୁଝିପାରିବ।
ଘ) ପରିପକ୍ୱତା (Maturity)
ଜିନ୍ ପିଆଜେ (Jean Piaget) ଙ୍କ ଜ୍ଞାନାତ୍ମକ ବିକାଶ
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁସାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୟସରେ ଶିଶୁର ଶିକ୍ଷଣ କ୍ଷମତା ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।
ଉଦାହରଣ: ୩ ବର୍ଷର ଶିଶୁକୁ
ବୀଜଗଣିତ ଶିଖାଇବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ କାରଣ ତାଙ୍କର ମସ୍ତିଷ୍କ ସେଥିପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନୁହେଁ।
ଙ) ପୂର୍ବ ଅନୁଭବ (Previous Experience)
ଡେଭିଡ୍ ଅସୁବେଲ୍ (David Ausubel) କହିଛନ୍ତି "ଶିକ୍ଷଣକୁ
ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାରକ ହେଉଛି ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ପୂର୍ବରୁ କ'ଣ ଜାଣିଛି।"
ଉଦାହରଣ: ଯେଉଁ ଶିଶୁ ଯୋଗ ଓ
ବିୟୋଗ ଜାଣିଛି, ସେ ଗୁଣନ ସହଜରେ
ଶିଖିପାରିବ।
୨. ପରିବେଶଗତ କାରକ (Environmental Factors)
କ) ପାରିବାରିକ ପରିବେଶ (Family Environment)
ବ୍ରୋନଫେନବ୍ରେନର୍ (Bronfenbrenner) ଙ୍କ ପରିବେଶ ପ୍ରଣାଳୀ
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁସାରେ, ପରିବାର ହେଉଛି ଶିଶୁର ପ୍ରଥମ ଶିକ୍ଷାକେନ୍ଦ୍ର।
ଉଦାହରଣ: ଯେଉଁ ଘରେ ପିତାମାତା
ବହି ପଢ଼ନ୍ତି, ସେଠାକାର ପିଲାମାନେ
ମଧ୍ୟ ପଢ଼ିବାକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି।
ଖ) ବିଦ୍ୟାଳୟ ପରିବେଶ (School Environment)
ମାରିଆ ମଣ୍ଟେସୋରୀ (Maria Montessori) କହିଛନ୍ତି ଯେ ପ୍ରସ୍ତୁତ
ପରିବେଶ (Prepared Environment) ଶିକ୍ଷଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଉଦାହରଣ: ସୁନ୍ଦର ସଜାଯାଇଥିବା, ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଆଲୋକ ଓ ବାୟୁ
ଚଳାଚଳ ଥିବା ଶ୍ରେଣୀକକ୍ଷରେ ପିଲାମାନେ ଭଲ ଶିଖିପାରନ୍ତି।
ଗ) ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ଥିତି (Socio-economic Status)
ବର୍ନଷ୍ଟାଇନ୍ (Bernstein) ଙ୍କ ଭାଷା କୋଡ୍ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁସାରେ, ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ
ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଶିକ୍ଷଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
ଉଦାହରଣ: ଧନୀ ପରିବାରର
ପିଲାମାନେ କମ୍ପ୍ୟୁଟର, ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ଆଦି ସୁବିଧା ପାଇ ଅଧିକ ଶିଖିପାରନ୍ତି।
ଘ) ସାଂସ୍କୃତିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି (Cultural Background)
ଲେଭ୍ ଭାଇଗୋଟସ୍କି (Lev Vygotsky) ଙ୍କ ସାମାଜିକ-ସାଂସ୍କୃତିକ
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁସାରେ, ସଂସ୍କୃତି ଶିକ୍ଷଣରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ।
ଉଦାହରଣ: ଓଡ଼ିଶାର ପିଲାମାନେ
ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ବିଷୟରେ ସହଜରେ ଶିଖିପାରନ୍ତି।
୩. ଶିକ୍ଷକ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାରକ (Teacher Related Factors)
କ) ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ (Teacher's Personality)
କାର୍ଲ ରୋଜର୍ସ (Carl Rogers) କହିଛନ୍ତି ଯେ ସହାନୁଭୂତିଶୀଳ
ଶିକ୍ଷକ ଭଲ ଶିକ୍ଷଣ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ: ହସଖୁସି ଓ ସ୍ନେହଶୀଳ
ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ପାଖରେ ପିଲାମାନେ ନିର୍ଭୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିପାରନ୍ତି ଏବଂ ଭଲ ଶିଖିପାରନ୍ତି।
କିନ୍ତୁ କଠୋର ଓ ରାଗୀ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ଦେଖି ପିଲାମାନେ ଭୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶିକ୍ଷଣରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି
ହୁଏ।
ଖ) ଶିକ୍ଷଣ ପଦ୍ଧତି (Teaching Methods)
ବି.ଏଫ୍. ସ୍କିନର୍ (B.F. Skinner) ଙ୍କ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷଣ (Programmed
Learning) ଏବଂ ବ୍ରୁନର୍ (Bruner) ଙ୍କ ଆବିଷ୍କାର ଶିକ୍ଷଣ (Discovery
Learning) ପଦ୍ଧତି ଶିକ୍ଷଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
ଉଦାହରଣ: କେବଳ ବହିରୁ ପଢ଼ାଇବା
ପରିବର୍ତ୍ତେ, ଯଦି ଶିକ୍ଷକ ପରୀକ୍ଷଣ, ଖେଳ, କାହାଣୀ ଆଦି ମାଧ୍ୟମରେ
ପଢ଼ାନ୍ତି, ତେବେ ପିଲାମାନେ ଭଲ
ବୁଝିପାରନ୍ତି।
ଗ) ଶିକ୍ଷକ-ଛାତ୍ର ସମ୍ପର୍କ (Teacher-Student Relationship)
ରୋଜେଣ୍ଟାଲ୍ ଏବଂ ଜାକବସନ୍ (Rosenthal and Jacobson) ଙ୍କ "ପିଗମାଲିଅନ୍
ଇଫେକ୍ଟ" ଅନୁସାରେ, ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଆଶା ଛାତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଦର୍ଶନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
ଉଦାହରଣ: ଯଦି ଶିକ୍ଷକ ଭାବନ୍ତି
ଯେ ରାମୁ ବହୁତ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତେବେ ସେ ରାମୁକୁ ଅଧିକ ସୁଯୋଗ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ରାମୁ ପ୍ରକୃତରେ ଭଲ
କରେ।
୪. ଶିକ୍ଷଣ ସାମଗ୍ରୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାରକ (Learning Material Related
Factors)
କ) ବିଷୟବସ୍ତୁର ପ୍ରକୃତି (Nature of Content)
ଜେରୋମ୍ ବ୍ରୁନର୍ (Jerome Bruner) ଙ୍କ ମତରେ, ବିଷୟବସ୍ତୁ ଶିଶୁର ବୟସ ଓ
କ୍ଷମତା ଅନୁସାରେ ସଂଗଠିତ ହେବା ଉଚିତ।
ଉଦାହରଣ: ଛୋଟ ପିଲାମାନଙ୍କ
ପାଇଁ ରଙ୍ଗୀନ ଚିତ୍ର ସହିତ ବହି, ବଡ଼ ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ସହିତ ବହି ଉପଯୁକ୍ତ।
ଖ) ଶିକ୍ଷଣ ସହାୟକ ସାମଗ୍ରୀ (Teaching Aids)
ଏଡ୍ଗାର୍ ଡେଲ୍ (Edgar Dale) ଙ୍କ "ଅନୁଭବର କୋଣ" (Cone of
Experience) ଅନୁସାରେ, ବିଭିନ୍ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ
ବ୍ୟବହାର କରି ଶିକ୍ଷଣ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହୁଏ।
ଉଦାହରଣ: କେବଳ କହିବା
ପରିବର୍ତ୍ତେ, ଯଦି ଶିକ୍ଷକ ମଡେଲ୍, ଚାର୍ଟ, ଭିଡିଓ ଆଦି ଦେଖାନ୍ତି, ତେବେ ପିଲାମାନେ ଭଲ ମନେ
ରଖିପାରନ୍ତି।
୫. ଶାରୀରିକ କାରକ (Physical Factors)
କ) ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ପୁଷ୍ଟି (Health and Nutrition)
ମାସ୍ଲୋ ଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା କ୍ରମ ଅନୁସାରେ, ଶାରୀରିକ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ନହେଲେ ଉଚ୍ଚସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷଣ ସମ୍ଭବ
ନୁହେଁ।
ଉଦାହରଣ: ପୁଷ୍ଟିହୀନତାରେ
ପୀଡ଼ିତ ପିଲା କ୍ଲାସରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ। ସେଥିପାଇଁ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଭୋଜନ ଯୋଜନା ଆରମ୍ଭ
କରାଯାଇଛି।
ଖ) ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୋଷ (Sensory Defects)
ହେଲେନ୍ କେଲର୍ ଙ୍କ ଉଦାହରଣ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଉପଯୁକ୍ତ ସାହାଯ୍ୟ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୋଷ
ଥିବା ପିଲାମାନେ ମଧ୍ୟ ଶିଖିପାରନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ: ଦୃଷ୍ଟିହୀନ
ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରେଲ୍ ଲିପି, ଶ୍ରବଣ ଦୋଷ ଥିବା ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସାଙ୍କେତିକ ଭାଷା।
ଗ) ଥକାପଣ (Fatigue)
ଥର୍ଣ୍ଡାଇକ୍ (Thorndike) କହିଛନ୍ତି ଯେ ଥକିଗଲା ପରେ ଶିକ୍ଷଣ କ୍ଷମତା କମିଯାଏ।
ଉଦାହରଣ: ଲଗାତାର ୫-୬ ଘଣ୍ଟା
ପଢ଼ିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ମଝିରେ ବିଶ୍ରାମ ନେଇ ପଢ଼ିଲେ ଭଲ ଫଳ ମିଳେ।
୬. ମାନସିକ କାରକ (Psychological Factors)
କ) ଧ୍ୟାନ (Attention)
ୱିଲିୟମ୍ ଜେମ୍ସ (William James) କହିଛନ୍ତି "ଯାହା ଉପରେ
ଆମେ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତି, ତାହା ହିଁ ଆମର ଅନୁଭବ ହୁଏ।"
ଉଦାହରଣ: ଯଦି ପିଲା ମୋବାଇଲ୍
ଗେମ୍ ଖେଳିବା କଥା ଭାବୁଛି, ତେବେ ସେ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ କଥା ଶୁଣିପାରିବ ନାହିଁ।
ଖ) ସ୍ମୃତି (Memory)
ଏବିଙ୍ଗହାଉସ୍ (Ebbinghaus) ଙ୍କ ବିସ୍ମୃତି ବକ୍ର (Forgetting
Curve) ଦର୍ଶାଏ ଯେ ପୁନରାବୃତ୍ତି ବିନା ଆମେ ଶୀଘ୍ର ଭୁଲିଯାଉ।
ଉଦାହରଣ: ଗୋଟିଏ କବିତା ଥରେ
ପଢ଼ିଲେ ଭୁଲିଯିବା, କିନ୍ତୁ ବାରମ୍ବାର ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ମନେ ରହିବ।
ଗ) ଚିନ୍ତା ଓ ଭୟ (Anxiety and Fear)
ୟର୍କସ୍-ଡଡ୍ସନ୍ ନିୟମ (Yerkes-Dodson Law) ଅନୁସାରେ, ମଧ୍ୟମ ସ୍ତରର ଚିନ୍ତା
ଶିକ୍ଷଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଚିନ୍ତା କ୍ଷତିକାରକ।
ଉଦାହରଣ: ପରୀକ୍ଷା ଭୟରେ କିଛି
ପିଲା ସବୁ ଭୁଲିଯାଆନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେମାନେ ଭଲ ପଢ଼ିଥାନ୍ତି।
୭. ସାମାଜିକ କାରକ (Social Factors)
କ) ସାଥୀ ଗୋଷ୍ଠୀ (Peer Group)
ଆଲବର୍ଟ ବାଣ୍ଡୁରା (Albert Bandura) ଙ୍କ ସାମାଜିକ ଶିକ୍ଷଣ
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁସାରେ, ପିଲାମାନେ ନିଜ ସାଥୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଅନୁକରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଶିଖନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ: ଯଦି କ୍ଲାସର ସମସ୍ତ
ପିଲା ପଢ଼ିବାରେ ଆଗ୍ରହୀ, ତେବେ ନୂଆ ପିଲା ମଧ୍ୟ ପଢ଼ିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ ହେବ। କିନ୍ତୁ ଯଦି
ସାଥୀମାନେ ଦୁଷ୍ଟାମି କରନ୍ତି, ତେବେ ସେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ।
ଖ) ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ସହଯୋଗିତା (Competition and Cooperation)
ଡଏଚ୍ (Deutsch) ଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ସହଯୋଗିତାମୂଳକ ଶିକ୍ଷଣ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ଶିକ୍ଷଣଠାରୁ ଅଧିକ
ପ୍ରଭାବଶାଳୀ।
ଉଦାହରଣ: ଗୋଷ୍ଠୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ
ପିଲାମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରି ଭଲ ଶିଖିପାରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କିଛି
ପିଲାଙ୍କୁ ହତାଶ କରିପାରେ।
୮. ଭାଷାଗତ କାରକ (Linguistic Factors)
କ) ମାତୃଭାଷା ଓ ଶିକ୍ଷଣ ଭାଷା (Mother Tongue and Medium of Instruction)
ଚୋମସ୍କି (Chomsky) ଏବଂ କ୍ରାଶେନ୍ (Krashen) ଙ୍କ ଭାଷା ଅଧିଗ୍ରହଣ
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁସାରେ, ମାତୃଭାଷାରେ ଶିକ୍ଷଣ ସହଜ ହୁଏ।
ଉଦାହରଣ: ଓଡ଼ିଆ ମାଧ୍ୟମରେ
ପଢ଼ୁଥିବା ପିଲା ଓଡ଼ିଆରେ ଗଣିତ ସମସ୍ୟା ଭଲ ବୁଝିପାରେ। କିନ୍ତୁ ହଠାତ୍ ଇଂରାଜୀ ମାଧ୍ୟମରେ
ପଢ଼ିବାକୁ ପଡ଼ିଲେ କଷ୍ଟ ହୁଏ।
୯. ସମୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାରକ (Time Related Factors)
କ) ଶିକ୍ଷଣ ସମୟ (Time of Learning)
ସର୍କାଡିଆନ୍ ରିଦମ୍ (Circadian Rhythm) ଅନୁସନ୍ଧାନ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଦିନର
ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଆମର ଶିକ୍ଷଣ କ୍ଷମତା ଭିନ୍ନ ହୁଏ।
ଉଦାହରଣ: କିଛି ପିଲା ସକାଳେ ଭଲ
ପଢ଼ିପାରନ୍ତି, କିଛି ରାତିରେ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପିଲାର ନିଜସ୍ୱ "ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସମୟ" ଥାଏ।
ଖ) ଅଭ୍ୟାସର ବଣ୍ଟନ (Distribution of Practice)
ଏବିଙ୍ଗହାଉସ୍ ଙ୍କ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଅନୁସାରେ, ବିତରିତ ଅଭ୍ୟାସ (Distributed Practice) ଏକାଗ୍ର ଅଭ୍ୟାସ (Massed Practice)
ଠାରୁ ଭଲ।
ଉଦାହରଣ: ପରୀକ୍ଷା ଆଗରୁ ଗୋଟିଏ
ରାତିରେ ସବୁ ପଢ଼ିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ପ୍ରତିଦିନ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ ପଢ଼ିଲେ ଭଲ ମନେ ରହେ।
୧୦. ପ୍ରଯୁକ୍ତିଗତ କାରକ (Technological Factors)
କ) ଡିଜିଟାଲ୍ ଉପକରଣ (Digital Tools)
ମାର୍କ ପ୍ରେନସ୍କି (Marc Prensky) ଙ୍କ "ଡିଜିଟାଲ୍
ନେଟିଭ୍" ଧାରଣା ଅନୁସାରେ, ଆଜିର ପିଲାମାନେ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ସହିତ ସହଜରେ ଶିଖିପାରନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ: ଶିକ୍ଷାମୂଳକ ଆପ୍, ଅନଲାଇନ୍ ଭିଡିଓ, ଇଣ୍ଟରାକ୍ଟିଭ୍ ଗେମ୍ ଆଦି
ଶିକ୍ଷଣକୁ ମଜାଦାର କରିଥାଏ।
ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାରିକ ପରାମର୍ଶ
୧. ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭିନ୍ନତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତୁ
·
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପିଲା ଅଲଗା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ପଦ୍ଧତି କାମ କରେ ନାହିଁ
·
ବିଭିନ୍ନ ଶିକ୍ଷଣ ଶୈଳୀ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ
୨. ସକାରାତ୍ମକ ଶିକ୍ଷଣ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତୁ
·
ଶ୍ରେଣୀକକ୍ଷକୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ କରନ୍ତୁ
·
ପିଲାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରନ୍ତୁ
୩. ପିତାମାତାଙ୍କ ସହିତ ସହଯୋଗ କରନ୍ତୁ
·
ନିୟମିତ ଯୋଗାଯୋଗ ରଖନ୍ତୁ
·
ଘରେ ଶିକ୍ଷଣ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତୁ
୪. ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ସଠିକ୍ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ
·
ଶିକ୍ଷାମୂଳକ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ
·
କିନ୍ତୁ ପାରମ୍ପରିକ ପଦ୍ଧତିକୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲନ୍ତୁ ନାହିଁ
ସାରାଂଶ
ଶିକ୍ଷଣ ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ଅନେକ କାରକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ। ଜଣେ ସଫଳ ଶିକ୍ଷକ
ହେବା ପାଇଁ ଏହି ସମସ୍ତ କାରକଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ଶିକ୍ଷାଦାନ
କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ମନେ ରଖନ୍ତୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପିଲା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଶିକ୍ଷଣ ଗତି ଓ ଶୈଳୀ
ଅଛି। ଆମର କାମ ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ୟେକ ପିଲାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ଭାବନା ହାସଲ କରିବାରେ
ସାହାଯ୍ୟ କରିବା।
Google AI Mode-
ଶିକ୍ଷଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା କାରକ (Factors Affecting Learning)
ଶିକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଏକ ଜୀବନବ୍ୟାପୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନୂତନ ଜ୍ଞାନ, କୌଶଳ, ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଏବଂ ମନୋଭାବ ଗ୍ରହଣ
କରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନେକ କାରକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ। ଆସନ୍ତୁ ସେହି ମୁଖ୍ୟ
କାରକଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା:
୧. ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କାରକ (Personal
Factors):
ଏଗୁଡ଼ିକ ଶିକ୍ଷଣକାରୀ ବ୍ୟକ୍ତିର ଶାରୀରିକ ଏବଂ ମାନସିକ ଗୁଣ ସହିତ ଜଡିତ।
- ଶାରୀରିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ (Physical Health): ଉତ୍ତମ ଶାରୀରିକ
ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଶିକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। ଯଦି ଜଣେ ଶିଶୁ ଅସୁସ୍ଥ ଥାଏ, ତେବେ ତା’ର ଶିକ୍ଷଣ
ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇପାରେ।
- ଉଦାହରଣ: ଯଦି ଜଣେ ଶିଶୁ ଜ୍ୱରରେ ପୀଡିତ, ତେବେ ସେ କ୍ଲାସରେ ପଢ଼ା ଯାଉଥିବା ବିଷୟ ଉପରେ
ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ପାରିବ ନାହିଁ ଏବଂ ଶିଖିବାରେ ଅସୁବିଧା ହେବ।
- ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା (Intelligence): ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା ହେଉଛି
ନୂତନ ଜିନିଷ ଶିଖିବାର ଏବଂ ବୁଝିବାର କ୍ଷମତା। ଉଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା ଥିବା ଶିଶୁମାନେ
ସାଧାରଣତଃ ଶୀଘ୍ର ଶିଖିଥାନ୍ତି।
- ଉଦାହରଣ: ଦୁଇଜଣ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଏକ ଗାଣିତିକ ସମସ୍ୟା ଦିଆଗଲା। ଯେଉଁ ଶିଶୁର ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା ଅଧିକ, ସେ ଶୀଘ୍ର ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ କରିପାରେ।
- ପ୍ରସଙ୍ଗ: ବିଭିନ୍ନ ମନୋବିଜ୍ଞାନୀ ଯଥା Howard Gardner (ବହୁମୁଖୀ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା ତତ୍ତ୍ୱ), Robert Sternberg (ତ୍ରିସ୍ତରୀୟ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା ତତ୍ତ୍ୱ) ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତାର ଭିନ୍ନ ଦିଗ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ
ଦେଇଛନ୍ତି ଯାହା ଶିଶୁର ଶିକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।
- ଆଗ୍ରହ ଏବଂ ମନୋବୃତ୍ତି (Interest and Attitude): ଯଦି ଜଣେ ଶିଶୁର କୌଣସି
ବିଷୟ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ଏବଂ ସକାରାତ୍ମକ ମନୋଭାବ ଥାଏ, ତେବେ ସେ ତାହା ଶୀଘ୍ର ଶିଖିପାରିବ।
- ଉଦାହରଣ: ଯଦି ଜଣେ ଶିଶୁକୁ ଚିତ୍ର କରିବାକୁ ଭଲ ଲାଗେ, ତେବେ ସେ ଅଧିକ ଆଗ୍ରହରେ ଚିତ୍ରକଳା ଶିଖିବ।
- ପ୍ରେରଣା (Motivation): ପ୍ରେରଣା ହେଉଛି କିଛି
କରିବା ପାଇଁ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବା ବାହ୍ୟ ଶକ୍ତି। ପ୍ରେରିତ ଶିଶୁମାନେ ଅଧିକ ପ୍ରଯତ୍ନ
କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଶିଖିଥାନ୍ତି।
- ଉଦାହରଣ: ଯଦି ଶିକ୍ଷକ ଜଣେ ଶିଶୁକୁ ତା’ର ଭଲ କାମ ପାଇଁ ପୁରସ୍କୃତ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଆଗକୁ ଭଲ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ ହେବ।
- ପ୍ରସଙ୍ଗ: ମନୋବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯଥା Abraham Maslow (ଆବଶ୍ୟକତା କ୍ରମବିନ୍ୟାସ ତତ୍ତ୍ୱ), Vroom (ପ୍ରତ୍ୟାଶା ତତ୍ତ୍ୱ) ପ୍ରେରଣାର ଭୂମିକା ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରିଛନ୍ତି।
୨. ପରିବେଶ କାରକ (Environmental
Factors):
ଶିଶୁ ଯେଉଁ ପରିବେଶରେ ବଢ଼ିଥାଏ ତାହା ତା’ର ଶିକ୍ଷଣକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।
- ପାରିବାରିକ ପରିବେଶ (Family Environment): ପରିବାରର ଶିକ୍ଷାଗତ
ପରିବେଶ, ଅଭିଭାବକଙ୍କ ସହଯୋଗ ଏବଂ
ଶିକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଶିଶୁର ଶିକ୍ଷଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।
- ଉଦାହରଣ: ଯଦି ଏକ ପରିବାରରେ ପଢ଼ାପଢ଼ିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ଶିଶୁକୁ ପଢ଼ିବା ପାଇଁ
ଉତ୍ସାହିତ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେ ଅଧିକ ଭଲ କରିପାରିବ।
- ବିଦ୍ୟାଳୟ ପରିବେଶ (School Environment): ବିଦ୍ୟାଳୟର ଭୌତିକ
ପରିବେଶ, ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କର
ଶିକ୍ଷାଦାନ ପଦ୍ଧତି, ଶ୍ରେଣୀଗୃହ ପରିଚାଳନା
ଏବଂ ସହପାଠୀମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଶିଶୁର ଶିକ୍ଷଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।
- ଉଦାହରଣ: ଏକ ଶାନ୍ତ, ସୁସଜ୍ଜିତ ଏବଂ ଉତ୍ସାହପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରେଣୀଗୃହ ଶିଶୁର ଶିକ୍ଷଣକୁ ସହଜ କରିଥାଏ।
- ସାମାଜିକ ଏବଂ
ସାଂସ୍କୃତିକ କାରକ (Social
and Cultural Factors): ସମାଜର ନୀତି ନିୟମ, ସଂସ୍କୃତି, ଏବଂ ସାମାଜିକ ସଂସ୍ପର୍ଶ
ଶିଶୁର ଶିକ୍ଷଣ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ।
- ଉଦାହରଣ: ଯଦି କୌଣସି ସମାଜରେ ଶିକ୍ଷାକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ସେଠାକାର ଶିଶୁମାନେ ଅଧିକ ଶିକ୍ଷାଲାଭ କରିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ହେବେ।
୩. ଶିକ୍ଷାଗତ କାରକ (Educational
Factors):
ଏଗୁଡ଼ିକ ଶିକ୍ଷାଦାନ ପଦ୍ଧତି ଏବଂ ଶିକ୍ଷାଦାନ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ଜଡିତ।
- ଶିକ୍ଷାଦାନ ପଦ୍ଧତି (Teaching Methods): ଶିକ୍ଷକ କେଉଁ ପଦ୍ଧତିରେ
ଶିକ୍ଷାଦାନ କରୁଛନ୍ତି ତାହା ଶିଶୁର ଶିକ୍ଷଣ ଉପରେ ବଡ଼ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ।
- ଉଦାହରଣ: ଯଦି ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପଦ୍ଧତି, ଯଥା କାହାଣୀ କହିବା, ଚିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝାଇବା, ଖେଳ ମାଧ୍ୟମରେ ଶିଖାଇବା ଇତ୍ୟାଦି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ତେବେ ଶିଶୁମାନେ ଅଧିକ ଆଗ୍ରହରେ ଶିଖିପାରିବେ।
- ଶିକ୍ଷାଦାନ ସାମଗ୍ରୀ (Teaching-Learning
Materials): ଉପଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ ସାମଗ୍ରୀ ଶିଶୁର
ଶିକ୍ଷଣକୁ ସହଜ କରିଥାଏ।
- ଉଦାହରଣ: ରଙ୍ଗୀନ ଚିତ୍ର, ମଡେଲ, ଏବଂ ଖେଳଣା ଭଳି ଶିକ୍ଷାଦାନ ସାମଗ୍ରୀ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ବିଷୟ ବସ୍ତୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ
କରେ।
୪. ଶିକ୍ଷକଙ୍କ କାରକ (Teacher
Factors):
ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଗୁଣ, ଦକ୍ଷତା ଏବଂ ମନୋଭାବ ମଧ୍ୟ
ଶିଶୁର ଶିକ୍ଷଣକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।
- ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ
କୌଶଳ (Teacher's
Knowledge and Skills): ଯଦି ଶିକ୍ଷକଙ୍କର ବିଷୟ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ
ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଶିକ୍ଷାଦାନ କୌଶଳ ଥାଏ, ତେବେ ସେ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ
କରିପାରିବେ।
- ଉଦାହରଣ: ଯଦି ଜଣେ ଗଣିତ ଶିକ୍ଷକଙ୍କର ଗଣିତ ବିଷୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଥାଏ, ତେବେ ସେ କଠିନ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ସହଜ ଭାବରେ ବୁଝାଇପାରିବେ।
- ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ମନୋଭାବ (Teacher's Attitude): ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସକାରାତ୍ମକ
ଏବଂ ସହଯୋଗୀ ମନୋଭାବ ଶିଶୁର ଶିକ୍ଷଣକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥାଏ।
- ଉଦାହରଣ: ଯଦି ଶିକ୍ଷକ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ
ସେମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତେବେ ଶିଶୁମାନେ ଅଧିକ ଆଗ୍ରହରେ ଶିଖିବେ।
୫. ଶିକ୍ଷଣ ଅକ୍ଷମତା (Learning
Disabilities):
କେତେକ ଶିଶୁଙ୍କର ଶିକ୍ଷଣରେ ବିଶେଷ ଅସୁବିଧା ଥାଇପାରେ ଯାହା ସେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା
ସହିତ ଜଡିତ ନୁହେଁ।
- ପ୍ରସଙ୍ଗ: ଶିକ୍ଷଣ ଅକ୍ଷମତା ହେଉଛି
ଏକ ବିକାର ଯାହା ସ୍ୱାଭାବିକ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା ଥିବା ପିଲାମାନଙ୍କଠାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ
କୌଶଳ ଶିଖିବାରେ ଅସୁବିଧା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
- ଉଦାହରଣ: Dyslexia
(ପଢ଼ିବାରେ ଅସୁବିଧା), Dysgraphia (ଲେଖିବାରେ ଅସୁବିଧା) ଏବଂ Dyscalculia (ଗଣିତରେ ଅସୁବିଧା) ହେଉଛି କେତେକ ସାଧାରଣ
ଶିକ୍ଷଣ ଅକ୍ଷମତା। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ସହାୟତା ଏବଂ ବିଶେଷ ଶିକ୍ଷାଦାନ
ପଦ୍ଧତି ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ।
ଏହି ସମସ୍ତ କାରକ ଶିଶୁର ଶିକ୍ଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ। ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଭାବରେ, ଏହି କାରକଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ଏବଂ
ଶିଶୁର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ଶିକ୍ଷାଦାନ ପଦ୍ଧତିକୁ ସଜାଡ଼ିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।