ବିବିଧ ପୃଷ୍ଠଭୂମିର ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରିବା - ଅଭାବଗ୍ରସ୍ତ ଓ ବଞ୍ଚିତ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀଙ୍କ ସହିତ
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କଥା
ଆଜିର ଯୁଗରେ ଶ୍ରେଣୀକକ୍ଷରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଶିଶୁ ଆସିଥାନ୍ତି। କେହି ଧନୀ ପରିବାରରୁ, କେହି ଗରିବ ପରିବାରରୁ, କେହି ସହରରୁ, କେହି ଗାଁରୁ। ଏହି ସମସ୍ତ
ଶିଶୁଙ୍କର ଆବଶ୍ୟକତା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ। ଜଣେ ଭଲ ଶିକ୍ଷକ ହେବା ପାଇଁ ଆମକୁ ଏହି ବିବିଧତାକୁ
ବୁଝିବା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ସୁଯୋଗ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ।
ବିବିଧତାର ଅର୍ଥ କ'ଣ?
ବିବିଧତା ମାନେ ଭିନ୍ନତା। ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ ତାହା
ହେଉଛି:
ଆର୍ଥିକ ବିବିଧତା: କେତେକ ଶିଶୁ ଧନୀ ପରିବାରରୁ
ଆସନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ସବୁ ସୁବିଧା
ଅଛି। କିନ୍ତୁ କେତେକ ଗରିବ ପରିବାରରୁ ଆସନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ମୌଳିକ ସୁବିଧା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ସାମାଜିକ ବିବିଧତା: କେତେକ ଶିଶୁ ଉଚ୍ଚ ଜାତିରୁ, କେତେକ ନିମ୍ନ ଜାତିରୁ ଆସନ୍ତି।
କେତେକ ସହରୀ ପରିବେଶରୁ, କେତେକ ଗ୍ରାମୀଣ ପରିବେଶରୁ
ଆସନ୍ତି।
ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା: ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମ, ଭାଷା, ପରମ୍ପରା ଓ ରୀତିନୀତିର
ଶିଶୁମାନେ ଏକାଠି ପଢ଼ନ୍ତି।
ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ବିବିଧତା: କେତେକ ଶିଶୁ ଶାରୀରିକ କିମ୍ବା ମାନସିକ ଅକ୍ଷମତା ନେଇ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ
କରନ୍ତି।
ଅଭାବଗ୍ରସ୍ତ ଓ ବଞ୍ଚିତ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ କିଏ?
ଅଭାବଗ୍ରସ୍ତ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ: ଯେଉଁ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଯଥା ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଆବାସ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଇତ୍ୟାଦି ପୂରଣ
ହୋଇନାହିଁ।
ବଞ୍ଚିତ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ: ଯେଉଁ ଶିଶୁମାନେ ସାମାଜିକ,
ଆର୍ଥିକ କିମ୍ବା ସାଂସ୍କୃତିକ
କାରଣରୁ ଶିକ୍ଷାର ସମାନ ସୁଯୋଗ ପାଇନାହାନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ: ରାମୁ ଏକ ଗରିବ ପରିବାରରୁ
ଆସିଛି। ତାର ବାପା ଦିନମଜୁର। ଘରେ ଖାଇବାକୁ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ଭୋକରେ ସ୍କୁଲକୁ ଆସେ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ କିପରି ପଢ଼ାଶୁଣାରେ ମନ ଦେଇପାରିବ?
ମହତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋବିଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶିକ୍ଷାବିତମାନଙ୍କ ଅବଦାନ
୧. ଜ୍ୟାନ ପିଆଜେ (Jean Piaget, 1896-1980)
ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ: ଜ୍ଞାନାତ୍ମକ ବିକାଶର ଚାରି
ପର୍ଯ୍ୟାୟ
ପିଆଜେ କହିଥିଲେ ଯେ ସମସ୍ତ ଶିଶୁ ଚାରିଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଦେଇ ଯାଇଥାନ୍ତି:
ସେନ୍ସରିମୋଟର ପର୍ଯ୍ୟାୟ (0-2 ବର୍ଷ): ଶିଶୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଗତିବିଧି ଦ୍ୱାରା ଶିଖେ।
ପ୍ରି-ଅପରେସନାଲ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (2-7 ବର୍ଷ): ଶିଶୁ ଭାଷା ଶିଖେ କିନ୍ତୁ ତର୍କ କରିପାରେ ନାହିଁ।
କଂକ୍ରିଟ ଅପରେସନାଲ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (7-11 ବର୍ଷ): ଶିଶୁ ତର୍କ କରିପାରେ କିନ୍ତୁ କେବଳ ବାସ୍ତବ ବିଷୟରେ।
ଫର୍ମାଲ ଅପରେସନାଲ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (11+ ବର୍ଷ): ଶିଶୁ ଅବଷ୍ଟ୍ରାକ୍ଟ ଚିନ୍ତା କରିପାରେ।
ଶିକ୍ଷାଗତ ପ୍ରଭାବ: ଅଭାବଗ୍ରସ୍ତ ଶିଶୁମାନେ
ପୁଷ୍ଟିହୀନତା ଓ ଉତ୍ତେଜନାର ଅଭାବରୁ ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକରେ ବିଳମ୍ବ ହୋଇପାରେ।
ଉଦାହରଣ: ସୀତା ଏକ ଗରିବ ପରିବାରରୁ
ଆସିଛି। ଘରେ ଖେଳନା ନାହିଁ, ବହି ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ 7 ବର୍ଷ ବୟସରେ ମଧ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା
ଗଣିବାରେ ଅସୁବିଧା ଅନୁଭବ କରୁଛି। ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ତାକୁ ଅଧିକ ସମୟ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ୂ. ଲେଭ ଭାଇଗୋତସ୍କି (Lev Vygotsky, 1896-1934)
ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ: ସାମାଜିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ତତ୍ତ୍ୱ
ଓ ନିକଟତମ ବିକାଶ କ୍ଷେତ୍ର (Zone
of Proximal Development - ZPD)
ZPD କ'ଣ? ଏହା ହେଉଛି ସେହି କ୍ଷେତ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ଶିଶୁ ଏକାକୀ କିଛି କରିପାରେ
ନାହିଁ କିନ୍ତୁ ସହାୟତାରେ କରିପାରେ।
ସ୍କାଫୋଲ୍ଡିଂ: ଶିଶୁକୁ ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁଯାୟୀ
ସହାୟତା ପ୍ରଦାନ କରିବା।
ଶିକ୍ଷାଗତ ପ୍ରଭାବ: ଅଭାବଗ୍ରସ୍ତ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ
ଅଧିକ ସହାୟତା ଓ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଆବଶ୍ୟକ।
ଉଦାହରଣ: ରାଜୁ ଗଣିତର ଯୋଗ କରିପାରେ
ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଶିକ୍ଷକ ଯଦି ତାକୁ ପ୍ରଥମେ ଛୋଟ ସଂଖ୍ୟା ଦିଅନ୍ତି ଓ ଧୀରେ ଧୀରେ ବଡ଼ ସଂଖ୍ୟା
ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଶିଖିପାରିବ। ଏହା
ହେଉଛି ସ୍କାଫୋଲ୍ଡିଂ।
୩. ହାୱାର୍ଡ ଗାର୍ଡନର (Howard Gardner, 1943-)
ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ: ବହୁବିଧ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା (Multiple Intelligences)
ଗାର୍ଡନର କହିଥିଲେ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଶୁର ଆଠ ପ୍ରକାରର ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା ଅଛି:
ଭାଷାଗତ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା: ଶବ୍ଦ ଓ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରିବାର କ୍ଷମତା ଗାଣିତିକ-ତର୍କସଙ୍ଗତ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା: ସଂଖ୍ୟା ଓ ତର୍କ ସହିତ କାମ
କରିବାର କ୍ଷମତା ସ୍ଥାନିକ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା: ଚିତ୍ର ଓ ସ୍ଥାନ ବୁଝିବାର
କ୍ଷମତା ସଙ୍ଗୀତଗତ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା: ସଙ୍ଗୀତ ବୁଝିବା ଓ ସୃଷ୍ଟି
କରିବାର କ୍ଷମତା ଶାରୀରିକ-ଗତିଶୀଳ
ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା: ଶରୀର ବ୍ୟବହାର କରି କିଛି
କରିବାର କ୍ଷମତା ଆନ୍ତଃବ୍ୟକ୍ତିଗତ
ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା: ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବୁଝିବାର କ୍ଷମତା ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା: ନିଜକୁ ବୁଝିବାର କ୍ଷମତା ପ୍ରାକୃତିକ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା: ପ୍ରକୃତି ବୁଝିବାର କ୍ଷମତା
ଶିକ୍ଷାଗତ ପ୍ରଭାବ: ଅଭାବଗ୍ରସ୍ତ ଶିଶୁମାନେ ହୁଏତ
ଗଣିତରେ କମ୍ ହୋଇପାରନ୍ତି କିନ୍ତୁ ସଙ୍ଗୀତ କିମ୍ବା କ୍ରୀଡ଼ାରେ ଭଲ ହୋଇପାରନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ: ମୀରା ଏକ ଗରିବ ପରିବାରରୁ
ଆସିଛି। ସେ ଗଣିତରେ କମ୍ ନମ୍ବର ପାଏ କିନ୍ତୁ ଗୀତ ଗାଇବାରେ ବହୁତ ଭଲ। ଶିକ୍ଷକ ତାର ଏହି
ପ୍ରତିଭାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ତାକୁ ସଙ୍ଗୀତ ମାଧ୍ୟମରେ ଗଣିତ ଶିଖାଇପାରନ୍ତି।
୪. ଆବ୍ରାହାମ ମାସ୍ଲୋ (Abraham Maslow, 1908-1970)
ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ: ଆବଶ୍ୟକତାର ପିରାମିଡ (Hierarchy of Needs)
ମାସ୍ଲୋ କହିଥିଲେ ଯେ ମଣିଷର ପାଞ୍ଚ ସ୍ତରର ଆବଶ୍ୟକତା ଅଛି:
ଶାରୀରିକ ଆବଶ୍ୟକତା: ଖାଦ୍ୟ, ପାଣି, ନିଦ୍ରା ସୁରକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକତା: ନିରାପତ୍ତା, ସ୍ଥିରତା ସାମାଜିକ ଆବଶ୍ୟକତା: ପ୍ରେମ, ସମ୍ପର୍କ ସମ୍ମାନ ଆବଶ୍ୟକତା: ଆତ୍ମସମ୍ମାନ, ସ୍ୱୀକୃତି ଆତ୍ମବାସ୍ତବାୟନ: ନିଜର ସମ୍ଭାବନା ପୂରଣ କରିବା
ଶିକ୍ଷାଗତ ପ୍ରଭାବ: ଯଦି ଶିଶୁର ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା
ପୂରଣ ନହୁଏ, ତେବେ ସେ ଶିକ୍ଷାରେ ମନ
ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ।
ଉଦାହରଣ: ସୋହନ ଭୋକରେ ସ୍କୁଲକୁ ଆସେ। ସେ
କ୍ଲାସରେ ବସି ଖାଦ୍ୟ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରେ, ପଢ଼ାଶୁଣା ବିଷୟରେ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ସ୍କୁଲରେ ମିଡ-ଡେ ମିଲ ଯୋଜନା ଆବଶ୍ୟକ।
୫. ଆଲବର୍ଟ ବାଣ୍ଡୁରା (Albert Bandura, 1925-2021)
ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ: ସାମାଜିକ ଶିକ୍ଷଣ ତତ୍ତ୍ୱ (Social Learning Theory)
ବାଣ୍ଡୁରା କହିଥିଲେ ଯେ ଶିଶୁମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଶିଖନ୍ତି। ଏହାକୁ ମଡେଲିଂ
କୁହାଯାଏ।
ଶିକ୍ଷାଗତ ପ୍ରଭାବ: ଅଭାବଗ୍ରସ୍ତ ଶିଶୁମାନେ ଯଦି
ନକାରାତ୍ମକ ପରିବେଶରେ ରହନ୍ତି,
ତେବେ ସେମାନେ ନକାରାତ୍ମକ ଆଚରଣ
ଶିଖିପାରନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ: ରାମ ଏକ ଗରିବ ପରିବାରରୁ ଆସିଛି
ଯେଉଁଠାରେ ସବୁବେଳେ ଝଗଡ଼ା ହୁଏ। ସେ ସ୍କୁଲରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଝଗଡ଼ା କରେ।
ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ତାକୁ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଚରଣର ମଡେଲ ଦେଖାଇବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ଅଭାବଗ୍ରସ୍ତ ଓ ବଞ୍ଚିତ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ସମସ୍ୟା
୧. ଆର୍ଥିକ ସମସ୍ୟା
ମୁଖ୍ୟ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ:
- ସ୍କୁଲ ଫି ଦେବାରେ
ଅସମର୍ଥତା
- ବହି, କପି, ପେନ୍ସିଲ କିଣିବାରେ
ଅସମର୍ଥତା
- ୟୁନିଫର୍ମ, ଜୋତା କିଣିବାରେ
ଅସମର୍ଥତା
- ଯାତାୟତ ଖର୍ଚ୍ଚ ବହନ
କରିବାରେ ଅସମର୍ଥତା
ଉଦାହରଣ: ଗୀତା ଏକ ଗରିବ ପରିବାରରୁ
ଆସିଛି। ତାର ବାପା ରିକ୍ସା ଚଲାନ୍ତି। ମାସିକ ଆୟ ମାତ୍ର 5000 ଟଙ୍କା। ଏଥିରେ ଘର ଭଡ଼ା, ଖାଦ୍ୟ ଖର୍ଚ୍ଚ ପରେ ସ୍କୁଲ ଫି ଦେବା ପାଇଁ ଟଙ୍କା ବାକି ରହେ ନାହିଁ।
୨. ସାମାଜିକ ସମସ୍ୟା
ମୁଖ୍ୟ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ:
- ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ
- ଲିଙ୍ଗଗତ ଭେଦଭାବ
- ଧର୍ମଗତ ଭେଦଭାବ
- ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି ଆଧାରରେ
ଭେଦଭାବ
ଉଦାହରଣ: ସୁନୀତା ଏକ ଦଲିତ ପରିବାରରୁ
ଆସିଛି। ସ୍କୁଲରେ କେତେକ ଶିଶୁ ତାକୁ ଛୁଇଁବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହାଦ୍ୱାରା ସେ ମାନସିକ
ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗେ ଓ ସ୍କୁଲକୁ ଆସିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ ନାହିଁ।
୩. ସାଂସ୍କୃତିକ ସମସ୍ୟା
ମୁଖ୍ୟ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ:
- ଭାଷାଗତ ବାଧା
- ସାଂସ୍କୃତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର
ଦ୍ୱନ୍ଦ
- ପାରମ୍ପରିକ ପ୍ରଥା ଓ
ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାର ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ
ଉଦାହରଣ: ଆଦିବାସୀ ଅଞ୍ଚଳର ମଞ୍ଜୁ ଘରେ
ସନ୍ତାଳୀ ଭାଷାରେ କଥା କହେ କିନ୍ତୁ ସ୍କୁଲରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ପଢ଼ାଯାଏ। ସେ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ କଥା
ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ ଓ ପଛୁରେ ରହିଯାଏ।
୪. ମାନସିକ ଓ ଭାବନାତ୍ମକ ସମସ୍ୟା
ମୁଖ୍ୟ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ:
- ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସର ଅଭାବ
- ହୀନମନ୍ୟତା ଭାବନା
- ଚାପ ଓ ଦୁଶ୍ଚିନ୍ତା
- ଅବସାଦ
ଉଦାହରଣ: ପ୍ରିୟା ଏକ ଗରିବ ପରିବାରରୁ
ଆସିଛି। ସେ ପୁରୁଣା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି ସ୍କୁଲକୁ ଆସେ। ଅନ୍ୟ ଶିଶୁମାନେ ତାକୁ ଦେଖି ହସନ୍ତି।
ଏହାଦ୍ୱାରା ସେ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରେ ଓ ନିଜକୁ ଛୋଟ ମନେ କରେ।
ଶିକ୍ଷାଗତ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ
୧. ଶିକ୍ଷାଗତ ପଛୁଆତା
କାରଣଗୁଡ଼ିକ:
- ଅନିୟମିତ ଉପସ୍ଥିତି
- ଘରେ ପଢ଼ାଶୁଣାର ପରିବେଶ
ନାହିଁ
- ପିତାମାତାଙ୍କ ସହାୟତାର
ଅଭାବ
- ପୁଷ୍ଟିହୀନତା ଯୋଗୁଁ
ମାନସିକ ବିକାଶରେ ବିଳମ୍ବ
ଉଦାହରଣ: ରବି କ୍ଲାସ 5ରେ ପଢ଼େ କିନ୍ତୁ ସେ ଏବେ ମଧ୍ୟ
ଠିକ୍ ଭାବେ ପଢ଼ିପାରେ ନାହିଁ। କାରଣ ସେ ଫସଲ କାଟିବା ସମୟରେ ସ୍କୁଲକୁ ଆସେ ନାହିଁ ଓ ଘରେ କେହି
ତାକୁ ପଢ଼ାଇବାକୁ ନାହିଁ।
୨. ଭାଷାଗତ ବାଧା
ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ:
- ମାତୃଭାଷା ଓ ଶିକ୍ଷାର
ଭାଷା ଭିନ୍ନ
- ଶବ୍ଦଭଣ୍ଡାରର ଅଭାବ
- ଉଚ୍ଚାରଣଗତ ସମସ୍ୟା
ଉଦାହରଣ: ଆଦିବାସୀ ଅଞ୍ଚଳର ସୁମନ ଘରେ
କୁଇ ଭାଷାରେ କଥା କହେ। ସ୍କୁଲରେ ଯେତେବେଳେ ଶିକ୍ଷକ ଓଡ଼ିଆରେ "ବୃକ୍ଷ" କହନ୍ତି, ସେ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ
ଯଦି ଶିକ୍ଷକ କୁଇରେ "ଦାରୁ" କହନ୍ତି, ତେବେ ସେ ବୁଝିପାରିବ।
ସମାଧାନର ଉପାୟ
୧. ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଭୂମିକା
ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ବିକାଶ: ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ବିବିଧ ପୃଷ୍ଠଭୂମିର ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ। ସେମାନଙ୍କର
ସମସ୍ୟା ବୁଝି ସହାୟତା କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ଉଦାହରଣ: ଯଦି କୌଣସି ଶିଶୁ ଘରୁ ଖାଦ୍ୟ
ଆଣିପାରୁ ନାହିଁ, ତେବେ ଶିକ୍ଷକ ତାକୁ ଲଜ୍ଜା
ଦେବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ସ୍କୁଲର ମିଡ-ଡେ ମିଲରେ ଅଧିକ ଖାଦ୍ୟ ଦେବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିପାରନ୍ତି।
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଧ୍ୟାନ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଶୁର ଆବଶ୍ୟକତା
ଅନୁଯାୟୀ ଶିକ୍ଷାଦାନ କରିବା। ଯେଉଁ ଶିଶୁ ପଛୁରେ ଅଛି, ତାକୁ ଅଧିକ ସମୟ ଦେବା।
ଉଦାହରଣ: ଯଦି ରାମୁ ଗଣିତରେ କମ୍, ତେବେ ଶିକ୍ଷକ ତାକୁ ସ୍କୁଲ ପରେ
15 ମିନିଟ ଅଧିକ ପଢ଼ାଇପାରନ୍ତି
କିମ୍ବା ସରଳ ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବୁଝାଇପାରନ୍ତି।
୨. ଶିକ୍ଷାଦାନ ପଦ୍ଧତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
ବହୁସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ (Multi-level Teaching): ଗୋଟିଏ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରର ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ
କାର୍ଯ୍ୟ ଦେବା।
ଉଦାହରଣ: ଗଣିତ କ୍ଲାସରେ ଯେଉଁ ଶିଶୁମାନେ
ଯୋଗ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ବିୟୋଗ ଶିଖାଇବା।
ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ଯୋଗ ଶିଖାଇବା।
ମାତୃଭାଷା ଆଧାରିତ ଶିକ୍ଷା: ପ୍ରଥମେ ଶିଶୁର ମାତୃଭାଷାରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ କରି ଧୀରେ ଧୀରେ ଅନ୍ୟ ଭାଷାରେ ନେଇଯିବା।
ଉଦାହରଣ: ଆଦିବାସୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରଥମେ
ସନ୍ତାଳୀ ଭାଷାରେ ଗଣିତ ଶିଖାଇ ପରେ ଓଡ଼ିଆରେ ଶିଖାଇବା।
୩. ସ୍କୁଲ ପରିବେଶରେ ସୁଧାର
ସମାବେଶୀ ପରିବେଶ (Inclusive Environment): ସମସ୍ତ ଶିଶୁଙ୍କୁ ସମାନ ସମ୍ମାନ ଦେବା। କୌଣସି ପ୍ରକାର ଭେଦଭାବ
ନକରିବା।
ଉଦାହରଣ: ସ୍କୁଲରେ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମର ପର୍ବ
ପାଳନ କରିବା। ଦୀପାବଳି, ଈଦ, ଖ୍ରୀଷ୍ଟମାସ ସବୁ ପାଳନ କରିବା
ଯାହାଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଶିଶୁ ନିଜକୁ ସାମିଲ ଅନୁଭବ କରିବେ।
ସହାୟତା ବ୍ୟବସ୍ଥା: ଅଭାବଗ୍ରସ୍ତ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ
ବିଶେଷ ସହାୟତା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା।
ଉଦାହରଣ: ମୁଫତ ବହି, କପି, ପେନ୍ସିଲ ବଣ୍ଟନ। ମୁଫତ
ୟୁନିଫର୍ମ ଦେବା। ଛାତ୍ରବୃତ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରିବା।
୪. ପିତାମାତା ଓ ସମୁଦାୟର ସହଯୋଗ
ସଚେତନତା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ: ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷାର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଇବା। ବିଶେଷକରି ବାଳିକା ଶିକ୍ଷାର ମହତ୍ତ୍ୱ।
ଉଦାହରଣ: ଗାଁରେ ସଭା କରି ପିତାମାତାଙ୍କୁ
କହିବା ଯେ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଭଲ ଚାକିରି ପାଇପାରିବ ଓ ପରିବାରର
ଆର୍ଥିକ ଅବସ୍ଥା ସୁଧାରିପାରିବ।
ସମୁଦାୟର ଅଂଶଗ୍ରହଣ: ସମୁଦାୟର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ
ଶିକ୍ଷାରେ ସହଯୋଗ କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା।
ଉଦାହରଣ: ଗାଁର ଶିକ୍ଷିତ ଯୁବକମାନେ
ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଗରିବ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ମୁଫତରେ ପଢ଼ାଇପାରନ୍ତି। ଗାଁର ଧନୀ ଲୋକମାନେ ଗରିବ
ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବହି, କପି କିଣି ଦେଇପାରନ୍ତି।
ବ୍ୟବହାରିକ କୌଶଳ ଓ ରଣନୀତି
୧. ଶ୍ରେଣୀକକ୍ଷ ପରିଚାଳନା
ବସିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା: ଧନୀ ଓ ଗରିବ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ
ଏକାଠି ବସାଇବା ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଧୁତା ହେବ।
ଉଦାହରଣ: ରାଜୁ (ଗରିବ) ଓ ସୁରେଶ
(ଧନୀ)କୁ ଏକାଠି ବସାଇବା। ସୁରେଶ ରାଜୁକୁ ନିଜର ଅତିରିକ୍ତ ପେନ୍ସିଲ ଦେଇପାରିବ ଓ ରାଜୁ
ସୁରେଶକୁ ଗାଁର କଥା କହିପାରିବ।
ଗୋଷ୍ଠୀ କାର୍ଯ୍ୟ: ବିଭିନ୍ନ ପୃଷ୍ଠଭୂମିର
ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ରଖି କାମ କରାଇବା।
ଉଦାହରଣ: ବିଜ୍ଞାନ ପ୍ରୋଜେକ୍ଟରେ ସହରର
ମୀରା, ଗାଁର ରାମୁ, ଆଦିବାସୀ ଅଞ୍ଚଳର ସୁମନ -
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକାଠି କାମ କରାଇବା।
୨. ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ପଦ୍ଧତି
ନମନୀୟ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ: ସମସ୍ତ ଶିଶୁଙ୍କ ପାଇଁ ଏକା
ପ୍ରକାର ପରୀକ୍ଷା ନକରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରିବା।
ଉଦାହରଣ: ଯେଉଁ ଶିଶୁ ଲେଖିବାରେ କମ୍
କିନ୍ତୁ କହିବାରେ ଭଲ, ତାକୁ ମୌଖିକ ପରୀକ୍ଷା ନେବା।
ଯେଉଁ ଶିଶୁ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିବାରେ ଭଲ, ତାକୁ ଚିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ କହିବା।
ନିରନ୍ତର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ: କେବଳ ପରୀକ୍ଷାରେ ନୁହେଁ,
ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ
ମଧ୍ୟ ଶିଶୁର ପ୍ରଗତି ଦେଖିବା।
ଉଦାହରଣ: ରାମୁ ପରୀକ୍ଷାରେ କମ୍ ନମ୍ବର
ପାଏ କିନ୍ତୁ ସେ ପ୍ରତିଦିନ ହୋମୱାର୍କ କରେ ଓ କ୍ଲାସରେ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରେ। ଏହା ମଧ୍ୟ ତାର
ପ୍ରଗତିର ଚିହ୍ନ।
୩. ପାଠ୍ୟକ୍ରମରେ ସୁଧାର
ସ୍ଥାନୀୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ ସାମିଲ କରିବା: ପାଠ୍ୟକ୍ରମରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍କୃତି, ଇତିହାସ, ଭାଷା ସାମିଲ କରିବା।
ଉଦାହରଣ: ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସ ପଢ଼ାଇବା
ସମୟରେ କେବଳ ରାଜାମାନଙ୍କ କଥା ନକହି ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ, ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ଅବଦାନ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କହିବା।
ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସଂଯୋଗ: ପାଠ୍ୟକ୍ରମକୁ ଶିଶୁର ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନ ସହିତ ଯୋଡ଼ିବା।
ଉଦାହରଣ: ଗଣିତ ପଢ଼ାଇବା ସମୟରେ ବଜାରରେ
ସବୁଜି କିଣିବା, ଫସଲର ହିସାବ କରିବା ଭଳି
ଉଦାହରଣ ଦେବା।
ସରକାରୀ ଯୋଜନା ଓ ନୀତି
୧. ଶିକ୍ଷା ଅଧିକାର ଆଇନ (Right to Education Act)
ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତା:
- 6-14 ବର୍ଷ ବୟସର ସମସ୍ତ
ଶିଶୁଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଫତ ଓ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଶିକ୍ଷା
- କୌଣସି ପ୍ରକାର ଫି ନେବା
ନିଷେଧ
- ଶାରୀରିକ ଦଣ୍ଡ ନିଷେଧ
ଉଦାହରଣ: ଯଦି କୌଣସି ସ୍କୁଲ ଗରିବ
ଶିଶୁକୁ ଫି ମାଗେ କିମ୍ବା ଭର୍ତ୍ତି କରିବାକୁ ମନା କରେ, ତେବେ ଏହା ଆଇନ ବିରୁଦ୍ଧ।
୨. ମିଡ-ଡେ ମିଲ ଯୋଜନା
ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ:
- ଶିଶୁମାନଙ୍କର ପୁଷ୍ଟି
ଉନ୍ନତି
- ସ୍କୁଲରେ ଉପସ୍ଥିତି
ବୃଦ୍ଧି
- ଶିକ୍ଷାରେ ଲିଙ୍ଗଗତ ଓ
ଜାତିଗତ ବାଧା ଦୂର କରିବା
ଉଦାହରଣ: ରାମୁ ଯେତେବେଳେ ଜାଣିଲା ଯେ
ସ୍କୁଲରେ ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ମିଳେ, ସେ ନିୟମିତ ସ୍କୁଲକୁ ଆସିବାକୁ
ଲାଗିଲା।
୩. ସର୍ବ ଶିକ୍ଷା ଅଭିଯାନ
ଲକ୍ଷ୍ୟ:
- ସମସ୍ତ ଶିଶୁଙ୍କୁ
ସ୍କୁଲରେ ଆଣିବା
- ଶିକ୍ଷାର ଗୁଣବତ୍ତା
ଉନ୍ନତି
- ଲିଙ୍ଗଗତ ଓ ସାମାଜିକ
ବୈଷମ୍ୟ ଦୂର କରିବା
୪. ଛାତ୍ରବୃତ୍ତି ଯୋଜନା
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର:
- ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି/ଜନଜାତି
ଛାତ୍ରବୃତ୍ତି
- ମେଧାବୀ ଛାତ୍ରବୃତ୍ତି
- ବାଳିକା ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ
ଛାତ୍ରବୃତ୍ତି
ଉଦାହରଣ: ସୁନୀତା ଏକ ଦଲିତ ପରିବାରରୁ
ଆସିଛି। ସେ ଛାତ୍ରବୃତ୍ତି ପାଇ ନିଜର ପଢ଼ାଶୁଣା ଜାରି ରଖିପାରିଛି।
ସଫଳତାର କାହାଣୀ - ବାସ୍ତବ ଉଦାହରଣ
କାହାଣୀ ୧: ମୀରାର ସଫଳତା
ମୀରା ଏକ ଗରିବ ପରିବାରରୁ ଆସିଥିଲା। ତାର ବାପା ଦିନମଜୁର ଥିଲେ। ସେ ସ୍କୁଲରେ ପୁରୁଣା
ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି ଆସୁଥିଲା। ଅନ୍ୟ ଶିଶୁମାନେ ତାକୁ ଦେଖି ହସୁଥିଲେ। ଶିକ୍ଷକ ଶ୍ରୀମତୀ ପଟ୍ଟନାୟକ
ଏହା ଦେଖି ମୀରାକୁ ଅଧିକ ସହାୟତା କଲେ। ସେ ମୀରାକୁ ମୁଫତରେ ବହି, କପି ଦେଲେ। ମୀରାର ପ୍ରତିଭା
ଦେଖି ତାକୁ ଛାତ୍ରବୃତ୍ତି ପାଇଁ ଆବେଦନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କଲେ।
ଆଜି ମୀରା ଜଣେ ଇଞ୍ଜିନିୟର ହୋଇଛି ଓ ନିଜ ପରିବାରର ଆର୍ଥିକ ଅବସ୍ଥା ସୁଧାରିଛି। ସେ କହେ, "ଯଦି ଶ୍ରୀମତୀ ପଟ୍ଟନାୟକ ମୋତେ
ସାହାଯ୍ୟ ନକରିଥାନ୍ତେ, ତେବେ ମୁଁ ଆଜି ଏଠାରେ
ପହଞ୍ଚିପାରିନଥାନ୍ତି।"
କାହାଣୀ ୨: ରାମୁର ପରିବର୍ତ୍ତନ
ରାମୁ ଏକ ଆଦିବାସୀ ପରିବାରରୁ ଆସିଥିଲା। ସେ ଘରେ ସନ୍ତାଳୀ ଭାଷାରେ କଥା କହୁଥିଲା କିନ୍ତୁ
ସ୍କୁଲରେ ଓଡ଼ିଆରେ ପଢ଼ାଯାଉଥିଲା। ସେ କିଛି ବୁଝିପାରୁନଥିଲା ଓ ପଛୁରେ ରହିଯାଉଥିଲା। ଶିକ୍ଷକ
ଶ୍ରୀ ମହାନ୍ତି ସନ୍ତାଳୀ ଭାଷା ଶିଖିଲେ ଓ ପ୍ରଥମେ ସନ୍ତାଳୀରେ ବୁଝାଇ ପରେ ଓଡ଼ିଆରେ ଶିଖାଇବାକୁ
ଲାଗିଲେ। ଧୀରେ ଧୀରେ ରାମୁ ଉନ୍ନତି କଲା ଓ ଆଜି ସେ ଜଣେ ଭଲ ଛାତ୍ର।
କାହାଣୀ ୩: ସୁନୀତାର ସଂଘର୍ଷ
ସୁନୀତା ଏକ ଦଲିତ ପରିବାରରୁ ଆସିଥିଲା। ସ୍କୁଲରେ କେତେକ ଶିଶୁ ତାକୁ ଛୁଇଁବାକୁ ଚାହାନ୍ତି
ନଥିଲେ। ସେ ବହୁତ ଦୁଃଖ ପାଉଥିଲା। ଶିକ୍ଷକ ଶ୍ରୀମତୀ ଦାସ ସମସ୍ତ ଶିଶୁଙ୍କୁ ସମାନତା ବିଷୟରେ
ଶିଖାଇଲେ। ସେ କହିଲେ ଯେ ସମସ୍ତେ ମଣିଷ ଓ ସମାନ। ଧୀରେ ଧୀରେ ଅନ୍ୟ ଶିଶୁମାନେ ସୁନୀତାକୁ ଗ୍ରହଣ
କଲେ ଓ ଆଜି ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ।
ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାରିକ ପରାମର୍ଶ
୧. ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ
ସକାଳର ସମାବେଶ: ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ସମସ୍ତ
ଶିଶୁଙ୍କୁ ଏକାଠି କରି ବିଭିନ୍ନ ସଂସ୍କୃତିର ଗୀତ, କବିତା କହାଇବା।
ଉଦାହରଣ: ସୋମବାର ଓଡ଼ିଆ ଗୀତ, ମଙ୍ଗଳବାର ହିନ୍ଦୀ ଗୀତ, ବୁଧବାର ସନ୍ତାଳୀ ଗୀତ ଗାଇବା।
ସାଂସ୍କୃତିକ ଦିବସ: ମାସକୁ ଥରେ ବିଭିନ୍ନ
ସଂସ୍କୃତିର ପର୍ବ ପାଳନ କରିବା।
ଉଦାହରଣ: ଦୁର୍ଗାପୂଜା, ଈଦ, ଖ୍ରୀଷ୍ଟମାସ, କାଲିପୂଜା, ସରହୁଲ ସବୁ ପାଳନ କରିବା।
୨. ଶିକ୍ଷାଦାନ କୌଶଳ
କାହାଣୀ ପଦ୍ଧତି: କଠିନ ବିଷୟକୁ କାହାଣୀ
ମାଧ୍ୟମରେ ଶିଖାଇବା।
ଉଦାହରଣ: ଗଣିତର ଭାଗ ଶିଖାଇବା ପାଇଁ
କହିବା - "ରାମୁ ପାଖରେ 12ଟି ଆମ୍ବ ଅଛି। ସେ 4 ଜଣ ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ
ବାଣ୍ଟି ଦେବାକୁ ଚାହେ। ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ କେତୋଟି ଆମ୍ବ ମିଳିବ?"
ଖେଳ ପଦ୍ଧତି: ଖେଳ ମାଧ୍ୟମରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ
କରିବା।
ଉଦାହରଣ: ଇଂରାଜୀ ଶବ୍ଦ ଶିଖାଇବା ପାଇଁ
"ଆଣ୍ଟାକ୍ଷରୀ" ଖେଳ ଖେଳାଇବା।
୩. ସମସ୍ୟା ସମାଧାନ
ଆର୍ଥିକ ସମସ୍ୟା ପାଇଁ:
- ସ୍କୁଲରେ ବହି ବ୍ୟାଙ୍କ
ସ୍ଥାପନା କରିବା
- ପୁରୁଣା ୟୁନିଫର୍ମ
ସଂଗ୍ରହ କରି ଗରିବ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଦେବା
- ସ୍ଥାନୀୟ
ଦାତାମାନଙ୍କଠାରୁ ସାହାଯ୍ୟ ନେବା
ଭାଷାଗତ ସମସ୍ୟା ପାଇଁ:
- ଦ୍ୱିଭାଷିକ ଶିକ୍ଷା
ପ୍ରଦାନ କରିବା
- ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷାରେ ଶିକ୍ଷା
ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା
- ଅନୁବାଦକର ସାହାଯ୍ୟ ନେବା
ସାମାଜିକ ସମସ୍ୟା ପାଇଁ:
- ସମାନତା ଓ ମାନବ ଅଧିକାର
ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଦେବା
- ଭେଦଭାବ ବିରୋଧୀ
କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆୟୋଜନ କରିବା
- ସମସ୍ତ ଶିଶୁଙ୍କୁ ସମାନ
ସୁଯୋଗ ଦେବା
ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ଓ ମନିଟରିଂ
୧. ପ୍ରଗତି ଟ୍ରାକିଂ
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପୋର୍ଟଫୋଲିଓ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଶୁ ପାଇଁ ଏକ ଫାଇଲ ରଖିବା ଯେଉଁଥିରେ ତାର ସମସ୍ତ କାମ, ପ୍ରଗତି ରେକର୍ଡ କରାଯିବ।
ଉଦାହରଣ: ରାମୁର ଫାଇଲରେ ଲେଖାଯିବ -
"ଜାନୁଆରୀରେ ସେ କେବଳ 1-10
ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଣିପାରୁଥିଲା, ମାର୍ଚ୍ଚରେ 1-50 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଣିପାରୁଛି।"
ନିୟମିତ ଫିଡବ୍ୟାକ: ଶିଶୁ ଓ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ନିୟମିତ
ଫିଡବ୍ୟାକ ଦେବା।
୨. ସଫଳତାର ସୂଚକ
ଶିକ୍ଷାଗତ ସୂଚକ:
- ପଢ଼ିବା, ଲେଖିବା, ଗଣିତରେ ଉନ୍ନତି
- ଶ୍ରେଣୀରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ
ବୃଦ୍ଧି
- ହୋମୱାର୍କ ନିୟମିତ କରିବା
ସାମାଜିକ ସୂଚକ:
- ଅନ୍ୟ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ସହିତ
ମିଶିବା
- ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ବୃଦ୍ଧି
- ନେତୃତ୍ୱ ଗୁଣର ବିକାଶ
ଉଦାହରଣ: ପ୍ରଥମେ ଲାଜୁଆ ସୁନୀତା ଆଜି
କ୍ଲାସରେ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରେ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଭବିଷ୍ୟତର ଦିଗ
୧. ଟେକ୍ନୋଲୋଜିର ବ୍ୟବହାର
ଡିଜିଟାଲ ଶିକ୍ଷା: ଅଭାବଗ୍ରସ୍ତ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ
ଟେକ୍ନୋଲୋଜିର ସୁବିଧା ଦେବା।
ଉଦାହରଣ: ଟାବଲେଟରେ ଶିକ୍ଷାମୂଳକ ଆପ୍
ବ୍ୟବହାର କରି ଗଣିତ, ବିଜ୍ଞାନ ଶିଖାଇବା।
ଅନଲାଇନ ରିସୋର୍ସ: ଇଣ୍ଟରନେଟରେ ଉପଲବ୍ଧ ମୁଫତ
ଶିକ୍ଷାମୂଳକ ସାମଗ୍ରୀର ବ୍ୟବହାର କରିବା।
ଉଦାହରଣ: ଖାନ ଏକାଡେମୀ, BYJU'S ଭଳି ପ୍ଲାଟଫର୍ମରେ ଉପଲବ୍ଧ
ଭିଡିଓ ଦେଖାଇ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ କଠିନ ବିଷୟ ସହଜରେ ବୁଝାଇବା।
୨. ସମୁଦାୟ ଆଧାରିତ ଶିକ୍ଷା
ଗ୍ରାମ ଶିକ୍ଷା କମିଟି: ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗାଁରେ ଶିକ୍ଷା କମିଟି ଗଠନ କରି ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ତରରେ ଶିକ୍ଷାର ଗୁଣବତ୍ତା ଉନ୍ନତି
କରିବା।
ଉଦାହରଣ: କମିଟିରେ ଗାଁର ମୁଖିଆ, ଶିକ୍ଷକ, ପିତାମାତା, ଯୁବକ ସମସ୍ତେ ମିଳି
ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଯୋଜନା କରିବେ।
ପିଅର ଲର୍ନିଂ: ବୟସ୍କ ଶିଶୁମାନେ ଛୋଟ
ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ପଢ଼ାଇବା।
ଉଦାହରଣ: କ୍ଲାସ 8ର ମୀରା କ୍ଲାସ 3ର ରାମୁକୁ ପଢ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ
କରିବା।
୩. ଶିକ୍ଷକ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ
ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ: ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ବିବିଧ ପୃଷ୍ଠଭୂମିର ଶିଶୁମାନଙ୍କ ସହିତ କାମ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ
ଦେବା।
ଉଦାହରଣ: ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଶିଖାଇବା ଯେ
କିପରି ଗରିବ ଶିଶୁର ମାନସିକତା ବୁଝିବା, କିପରି ସେମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା।
ବହୁଭାଷିକ ଶିକ୍ଷା: ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷା
ଶିଖାଇବା ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଭଲ ଯୋଗାଯୋଗ କରିପାରିବେ।
ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ଓ ସମାଧାନ
୧. ମୁଖ୍ୟ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜଗୁଡ଼ିକ
ଆର୍ଥିକ ଅଭାବ: ସରକାରୀ ଅର୍ଥର ଅଭାବ, ଅବକାଠାମୋର ଅଭାବ।
ସାମାଜିକ ପ୍ରତିରୋଧ: ସମାଜର କେତେକ ଅଂଶ
ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବିରୋଧ କରନ୍ତି।
ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଅଭାବ: ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଯୋଗ୍ୟ
ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଅଭାବ।
୨. ସମାଧାନର ଉପାୟ
ସାର୍ବଜନୀନ-ବେସରକାରୀ ସହଯୋଗ: ସରକାର ଓ ବେସରକାରୀ ସଂସ୍ଥାର ମିଳିତ ପ୍ରୟାସ।
ଉଦାହରଣ: ଟାଟା, ଇନ୍ଫୋସିସ ଭଳି କମ୍ପାନୀ ଗରିବ
ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍କଲାରସିପ ପ୍ରଦାନ କରିବା।
ସମୁଦାୟ ସଚେତନତା: ଗ୍ରାମ ସଭା, ମହିଳା ସ୍ୱୟଂ ସହାୟକ ଗୋଷ୍ଠୀ
ମାଧ୍ୟମରେ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରିବା।
ଇନୋଭେଟିଭ ଶିକ୍ଷା ମଡେଲ: ନୂତନ ଓ ସୃଜନଶୀଳ ଶିକ୍ଷା ପଦ୍ଧତି ଆପଣାଇବା।
ଉଦାହରଣ: ମୋବାଇଲ ସ୍କୁଲ - ଯେଉଁଠାରେ
ଶିଶୁମାନେ ସ୍କୁଲକୁ ଆସିପାରୁ ନାହାନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଶିକ୍ଷା ପହଞ୍ଚାଇବା।
ଗବେଷଣା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ
୧. ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗବେଷଣା ଫଳାଫଳ
ଜେମ୍ସ କୋଲମ୍ୟାନଙ୍କ ଅଧ୍ୟୟନ (1966): ଏହି ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଲା ଯେ ଶିଶୁର ଶିକ୍ଷାଗତ ସଫଳତାରେ ପାରିବାରିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମିର
ପ୍ରଭାବ ସ୍କୁଲ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ।
ହାର୍ଟ ଓ ରିସଲିଙ୍କ ଅଧ୍ୟୟନ (1995): ଧନୀ ଓ ଗରିବ ପରିବାରର ଶିଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶବ୍ଦଭଣ୍ଡାରର ବିରାଟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଗଲା। 4 ବର୍ଷ ବୟସରେ ଧନୀ ପରିବାରର
ଶିଶୁ 30 ମିଲିୟନ ଅଧିକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଥାଏ।
୨. ଭାରତୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଅଧ୍ୟୟନ
ASER
(Annual Status of Education Report): ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏହି ରିପୋର୍ଟ ଦେଖାଏ ଯେ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଶିଶୁମାନେ ମୌଳିକ
ପଠନ-ପାଠନରେ ପଛୁରେ ଅଛନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ: କ୍ଲାସ 5ର 50% ଶିଶୁ କ୍ଲାସ 2ର ପାଠ ପଢ଼ିପାରୁ ନାହାନ୍ତି।
ସଫଳ ମଡେଲ ଓ ଉଦାହରଣ
ୁ. ଆକ୍ଷର ଫାଉଣ୍ଡେସନ ମଡେଲ
ଗୁଜରାଟର ଆକ୍ଷର ଫାଉଣ୍ଡେସନ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁଣବତ୍ତାସମ୍ପନ୍ନ ଶିକ୍ଷା
ପ୍ରଦାନ କରୁଛି। ସେମାନେ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷାରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ କରନ୍ତି ଓ ସମୁଦାୟର ସହଯୋଗ ନିଅନ୍ତି।
୨. ତେଲଙ୍ଗାନାର ସମଗ୍ର ଶିକ୍ଷା ମଡେଲ
ତେଲଙ୍ଗାନା ସରକାର ସମସ୍ତ ସରକାରୀ ସ୍କୁଲରେ ଇଂରାଜୀ ମାଧ୍ୟମ ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି।
ଏହାଦ୍ୱାରା ଗରିବ ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣବତ୍ତାସମ୍ପନ୍ନ ଶିକ୍ଷା ପାଇପାରୁଛନ୍ତି।
୩. କେରଳର ସାକ୍ଷରତା ମିଶନ
କେରଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାକ୍ଷରତା ହାସଲ କରିଛି। ସେମାନେ ସମୁଦାୟ ଆଧାରିତ ଶିକ୍ଷା
କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଚଳାଇ ସଫଳ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଭବିଷ୍ୟତର ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀ
୧. 2030 ସୁଦ୍ଧା ଲକ୍ଷ୍ୟ
ସର୍ବଜନୀନ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା: ସମସ୍ତ ଶିଶୁ ଅତି କମରେ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରିବେ।
ଗୁଣବତ୍ତାସମ୍ପନ୍ନ ଶିକ୍ଷା: କେବଳ ସଂଖ୍ୟାଗତ ନୁହେଁ,
ଗୁଣବତ୍ତାର ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ
ଉନ୍ନତି ଆଣିବା।
ଡିଜିଟାଲ ସମାନତା: ସମସ୍ତ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଟେକ୍ନୋଲୋଜିର
ସମାନ ସୁବିଧା ପ୍ରଦାନ କରିବା।
୨. ନୂତନ ଶିକ୍ଷା ନୀତି 2020ର ପ୍ରଭାବ
ମାତୃଭାଷାରେ ଶିକ୍ଷା: କ୍ଲାସ 5 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତୃଭାଷାରେ
ଶିକ୍ଷାଦାନ କରିବାର ନୀତି।
ବୃତ୍ତିମୂଳକ ଶିକ୍ଷା: କ୍ଲାସ 6ରୁ ବୃତ୍ତିମୂଳକ ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ
କରିବା ଯାହାଦ୍ୱାରା ଶିଶୁମାନେ ବ୍ୟବହାରିକ କୌଶଳ ଶିଖିପାରିବେ।
ଉଦାହରଣ: ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ
କୃଷି, ହସ୍ତଶିଳ୍ପ, କମ୍ପ୍ୟୁଟର ଆଦି ବିଷୟରେ
ଶିଖାଇବା।
ମାପଦଣ୍ଡ ଓ ସୂଚକ
୧. ସଫଳତାର ମାପଦଣ୍ଡ
ପରିମାଣଗତ ସୂଚକ:
- ସ୍କୁଲରେ ନାମଲେଖା ହାର
- ଉପସ୍ଥିତି ହାର
- ଝଡ଼ିଯିବା ହାର (ଡ୍ରପଆଉଟ
ରେଟ)
- ପରୀକ୍ଷାରେ ପାସ ହାର
ଗୁଣଗତ ସୂଚକ:
- ପଠନ-ପାଠନ କ୍ଷମତା
- ସମସ୍ୟା ସମାଧାନ କ୍ଷମତା
- ସୃଜନଶୀଳତା
- ସାମାଜିକ କୌଶଳ
ଉଦାହରଣ: ରାମୁ ପ୍ରଥମେ କେବଳ ନିଜ ନାମ
ଲେଖିପାରୁଥିଲା, ଆଜି ସେ ଛୋଟ କାହାଣୀ
ଲେଖିପାରୁଛି।
୨. ନିୟମିତ ମନିଟରିଂ
ମାସିକ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ: ପ୍ରତି ମାସରେ ଶିଶୁର ପ୍ରଗତି
ଦେଖିବା।
ତ୍ରୈମାସିକ ସମୀକ୍ଷା: ପ୍ରତି ତିନି ମାସରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ ପଦ୍ଧତିର ସମୀକ୍ଷା କରିବା।
ବାର୍ଷିକ ରିପୋର୍ଟ: ବର୍ଷ ଶେଷରେ ସାମଗ୍ରିକ
ପ୍ରଗତିର ରିପୋର୍ଟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା।
ବିଶେଷ ଆବଶ୍ୟକତା ସମ୍ପନ୍ନ ଶିଶୁ
୧. ଶାରୀରିକ ଅକ୍ଷମତା
ଦୃଷ୍ଟିହୀନ ଶିଶୁ: ବ୍ରେଲ ଲିପି, ଅଡିଓ ବୁକ୍, ସ୍ପର୍ଶ ଆଧାରିତ ଶିକ୍ଷା
ସାମଗ୍ରୀ ବ୍ୟବହାର କରିବା।
ଶ୍ରବଣହୀନ ଶିଶୁ: ସଙ୍କେତ ଭାଷା, ଭିଜୁଆଲ ଏଡ୍ସ, ଲିପ ରିଡିଂ ଶିଖାଇବା।
ଉଦାହରଣ: ଦୃଷ୍ଟିହୀନ ସୁମନ ବ୍ରେଲରେ
ଗଣିତ ଶିଖୁଛି। ଶିକ୍ଷକ ତାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଜ୍ୟାମିତିର ଆକୃତି ବୁଝାଉଛନ୍ତି।
୨. ମାନସିକ ଅକ୍ଷମତା
ଧୀର ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ: ଅଧିକ ସମୟ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ବାରମ୍ବାର ଅଭ୍ୟାସ
ଦେବା।
ଅଟିଜିମ୍: ସଂରଚିତ ପରିବେଶ, ଭିଜୁଆଲ ସ୍କେଡୁଲ, ସେନ୍ସରି ବ୍ରେକ୍ ଦେବା।
ଉଦାହରଣ: ଅଟିଷ୍ଟିକ ରାଜୁ ଯେତେବେଳେ
ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ଶିକ୍ଷକ ତାକୁ ଶାନ୍ତ କୋଠରୀରେ 5 ମିନିଟ ବିଶ୍ରାମ ନେବାକୁ
ଦିଅନ୍ତି।
ପିତାମାତାଙ୍କ ଭୂମିକା
୧. ଘରେ ସହାୟତା
ପଢ଼ାଶୁଣାର ପରିବେଶ: ଘରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଓ
ସମୟ ପଢ଼ାଶୁଣା ପାଇଁ ରଖିବା।
ଉଦାହରଣ: ଯଦିଓ ଗରିବ ପରିବାର, ତଥାପି ଘରର ଏକ କୋଣରେ ଦୀପ
ଜାଳି ଶିଶୁକୁ ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ଦେବା।
ଉତ୍ସାହ ପ୍ରଦାନ: ଶିଶୁର ଛୋଟ ସଫଳତାକୁ ମଧ୍ୟ
ପ୍ରଶଂସା କରିବା।
୨. ସ୍କୁଲ ସହିତ ସହଯୋଗ
ନିୟମିତ ଯୋଗାଯୋଗ: ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହିତ ନିୟମିତ
କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବା।
ସ୍କୁଲ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ: ପିତାମାତା-ଶିକ୍ଷକ ସଭା, ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଯୋଗଦାନ କରିବା।
ସମାଜର ଦାୟିତ୍ୱ
୧. ସାମାଜିକ ସଚେତନତା
ଶିକ୍ଷାର ମହତ୍ତ୍ୱ: ସମାଜର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ
ଶିକ୍ଷାର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଇବା।
ଭେଦଭାବ ବିରୋଧ: ଜାତି, ଧର୍ମ, ଲିଙ୍ଗ ଆଧାରରେ ଭେଦଭାବ ବନ୍ଦ
କରିବା।
ଉଦାହରଣ: ଗାଁର ସରପଞ୍ଚ ସଭାରେ ଘୋଷଣା
କରିବା ଯେ ସମସ୍ତ ଶିଶୁ ସମାନ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କର ଶିକ୍ଷାର ଅଧିକାର ଅଛି।
୨. ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା
ସ୍ଥାନୀୟ ଦାନ: ଧନୀ ଲୋକମାନେ ଗରିବ
ଶିଶୁମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଦାନ କରିବା।
ଶିକ୍ଷା ଫଣ୍ଡ: ଗାଁ ସ୍ତରରେ ଶିକ୍ଷା ଫଣ୍ଡ ଗଠନ
କରିବା।
ସମାପନୀ
ବିବିଧ ପୃଷ୍ଠଭୂମିର ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରିବା ଏକ ଜଟିଳ କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ
ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହା କେବଳ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ସମାଜର ଦାୟିତ୍ୱ।
ଯେତେବେଳେ ଆମେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଶୁର ଅନନ୍ୟତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ସେମାନଙ୍କର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ
ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିବୁ, ସେତେବେଳେ ଆମେ ଏକ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ
ଓ ସମାନ ସମାଜ ଗଠନ କରିପାରିବୁ।